موسیقیدانان همواره از قدرت موسیقی برای اعتراض به جنگ، نابرابری و سرکوب استفاده کردهاند تا تغییرات مثبت را رقم بزنند. یورونیوز کالچر بهترین ترانههای اعتراضی دهه گذشته را مرور میکند.
هشدار: در این مقاله از زبان و عباراتی استفاده شده که ممکن است برای بعضی خوانندگان آزاردهنده باشد.
تونی موریسون میگوید: «همه آن حرفهای هنر برای هنر مزخرف است. این آدمها درباره چه چیزی حرف میزنند؟ واقعا میخواهید بگویید شکسپیر و آشیل درباره پادشاهان نمینوشتند؟ تمام هنر خوب سیاسی است؛ هیچ هنری غیرسیاسی نیست. و آنهایی که خیلی تلاش میکنند سیاسی نباشند، با گفتن اینکه: "ما وضع موجود را دوست داریم"، سیاسی میشوند.»
با وجود ادعاهای بسیار نابخردانه بعضیها، فرهنگ و سیاست جدا از هم نیستند و کنار هم پیش میروند. هنر در همه شکلهایش آینهای است روبهروی جهان که روزگار آشفتهای را که در آن زندگی میکنیم بازتاب میدهد.
موسیقی هم سهم خودش را از شورش و مقاومت از طریق ترانههای اعتراضی داشته است؛ جایی که هنرمندان از هنر خود بهعنوان ابزاری برای افشاگری، توانمندسازی، برانگیختن و الهامبخشی برای تغییر استفاده کردهاند.
از Aretha Franklin تا Rage Against The Machine، از مسیر Nina Simone، Fela Kuti، Bob Marley، Marvin Gaye، Bob Dylan، NWA، Public Enemy، Dead Kennedys، The Clash و Bikini Kill (فقط برای نام بردن چند نمونه)، سنت انتشار ترانههای سیاسی و اجتماعی از سوی هنرمندان چیز تازهای نیست.
کسانی که میگویند دوران ترانه اعتراضی در دهه ۱۹۷۰ به اوج رسید و تمام شد، بهاندازه کافی دقت نمیکنند؛ هنر ترانه اعتراضی امروز هم زنده و پرقدرت است و هنرمندانی مانند System Of A Down، Run The Jewels، Kendrick Lamar و Fontaines D.C. همچنان اعتراض خود را در قالب موسیقی فریاد میزنند. تنها در همین سال، Bruce Springsteen ترانه اعتراضی ‘Streets Of Minneapolis’ را منتشر کرد؛ ترانهای که پس از کشته شدن Alex Pretti و Rennee Good به دست ماموران ICE، «شاه ترامپ و ارتش خصوصیاش» را نشانه میگیرد؛ U2 دو ایپی بهشدت سیاسی منتشر کرد؛ و Massive Attack همراه با Tom Waits یکی از قدرتمندترین سرودهای اعتراضی قرن بیستویکم را روانه بازار کردند.
آیا موسیقی میتواند جهان را تغییر دهد؟ بیتردید میتواند آگاهی را بیدار کند و به آنهایی که گوش میدهند قدرت بدهد.
در ادامه فهرستی غیرکامل از تاثیرگذارترین ترانههای اعتراضی ده سال گذشته را میخوانید؛ آثاری از هنرمندانی که معتقدند موسیقی توان تغییر دادن اوضاع به سمت بهتر شدن را دارد.
Beyoncé & Kendrick Lamar – Freedom (2016)
از زمان انتشار این ترانه گاسپل-راک در سال ۲۰۱۶، «Freedom» به سرودی برای جنبشهای مختلف اجتماعی و سیاسی تبدیل شده است؛ بهویژه برای اعتراضات سال ۲۰۲۰ پس از کشته شدن George Floyd و همچنین کارزار انتخاباتی ۲۰۲۴ Kamala Harris برای ریاستجمهوری. این ترانه درباره تبعیض و پیشداوری است و با هر شکل سرکوب در میافتد. وقتی Beyoncé میخواند: «I can’t move»، این جمله پژواک «I can’t breathe» است؛ آخرین کلمات Eric Garner پیش از آنکه با فشار گلویش بهدست پلیس کشته شود. طبق یک تحقیق New York Times در سال ۲۰۲۰ (منبع به زبان انگلیسی)، این سه کلمه را بیش از ۷۰ نفر که در بازداشت پلیس آمریکا جان باختهاند به زبان آورده بودند.
بیتهای کلیدی: «Freedom / Freedom / I can't move / Freedom, cut me loose»
Pussy Riot – Putin Lights Up The Fires (2016)
گروه فمنیستی پانکراک روسی Pussy Riot سالهاست علیه سرکوب، هموفوبیا و سکسیم شوریدهاند و از نخستین گروههایی بودند که مستقیما Vladimir Putin را هدف گرفتند. بسیاری از ترانههایشان پوتین را نشانه میرود (ترانههایی مثل «Organs» و «Putin Has Pissed Himself» به ذهن میرسد) و «Putin Lights Up The Fires» بهعنوان سرود پانکی که Bikini Kill هم میتوانست به آن افتخار کند، برجسته است. از همه مهمتر اینکه این گروه بهطور روشن نشان داده است که حتی در برابر خطر زندان هم سکوت گزینهای قابل قبول نیست.
بیتهای کلیدی: (ترجمه) «کشور با جسارت به خیابان آمده / کشور آماده خداحافظی با رژیم است / کشور گوهری از فمینیستهاست / و پوتین رفتنی است»
Kae Tempest – Europe Is Lost (2016)
در «Europe Is Lost»، Kae Tempest فراخوانی تند و گزنده برای برخاستن میآفریند؛ فریادی برای پایان دادن به بیتفاوتی و کنشگری سطحی «افکار و دعاها»یی از پشت صندلی. در برابر هرجومرج جهان، او حقیقتهای تلخ و ریاکاری ما را وقتی با یاس درست جلوی چشممان روبهرو میشویم به رخ میکشد. این ترانه مکملی بینقص برای قطعه سال ۲۰۱۹ او، «People’s Faces»، است؛ آهنگی جگرسوز درباره بریتانیای ویران، زخمهای برگزیت و تسلایی که میتوان در چهره آدمها پیدا کرد.
بیتهای کلیدی: «در همین حین آدمها فوجفوج میمردند / و نه، هیچکس متوجه نشد / خوب، بعضیها متوجه شدند / از ایموجیای که پست کردند میشد فهمید»
Anohni – Drone Bomb Me (2016)
در «Drone Bomb Me»، ترانهای قدرتمند و در عین حال ظریف که به ژئوپلیتیک، جنگ با پهپاد و نابودی انسانیت میپردازد، با مرثیهای برای دختربچهای افغان روبهروییم که خانوادهاش کشته شدهاند و حالا خودش هم همان سرنوشت را میخواهد. این قطعه در آلبوم بهدرستی نامگذاریشده «Hopelessness» آمده است؛ آلبومی که ترانه «4 Degrees» را هم در خود دارد، آهنگی اعتراضی درباره ریاکاری ما در برابر بحران اقلیمی.
بیتهای کلیدی: «Drone bomb me / Blow me from the mountains / And into the sea»
Nadine Shah – Out The Way (2017)
ترانه «Out The Way» در سومین آلبوم بهشدت سیاسی Nadine Shah با نام «Holiday Destination» (که پس از آلبوم درخشان «Fast Food» منتشر شد) جای دارد و به ناسیونالیسم و اهریمنسازی راستگرایان از مهاجران میپردازد. شاه که خود فرزند خانوادهای مهاجر در نسل دوم است، موفق شده ترانههای رودررو و افشاگرانهاش را هم پرقدرت و هم بهشکلی چشمگیر ملودیک بسازد و روند انسانیتزدایی را به معنادارترین شکل ممکن به چالش بکشد.
بیتهای کلیدی: «میگویی "Out the way! Out the way! Out!" / میخواهی کجا بروم؟ / من نسل دومیام، نمیدانی؟»
Hurray For The Riff Raff – Pa’lante (2017)
این ترانه که از عبارت اسپانیایی «para adelante» (بهمعنای «به پیش») گرفته شده، قطعه ماقبل آخر آلبوم شنیدن-الزامی «The Navigator» است و ندای پرشور Alynda Segarra برای پایداری و ادامه دادن. این خواننده که ریشه پورتوریکویی دارد، سرکوب سیستماتیک و حذف فرهنگی پورتوریکوییها را به چالش میکشد. «Pa’lante» فریادی برای امید در برابر ویرانیهای اقتصادی، فرهنگی و زیستمحیطی است و در عین حال بهشکل خیرهکنندهای مسحورکننده. اگر فرصتی برای دیدن اجرای زنده Hurray For The Riff Raff داشته باشید، احتمال زیادی هست که آخرین قطعه برنامه «Pa’lante» باشد؛ آماده شوید که مو به تنتان سیخ شود.
بیتهای کلیدی: «مستعمره شدی و هیپنوتیزم شدی، بشو چیزی / عقیم شدی، انسانیتزدایی شدی، بشو چیزی / خب، دستمزدت را بگیر / و برو کنار، بشو چیزی / آه، بهترینت را انجام بده / اما fuck بقیه، بشو چیزی»
Kneecap – C.E.A.R.T.A. (2017)
رپرهای ایرلندی Kneecap نخستین تکآهنگ خود را در سال ۲۰۱۷ منتشر کردند؛ عنوان آن بهمعنای «حقوق» است. داستان از این قرار است که یکی از اعضای گروه همراه دوستش این کلمه را روی یک ایستگاه اتوبوس اسپرینویسی کردند. وقتی پلیس سر رسید، «peelers» آنها را بهخاطر امتناع از حرف زدن به زبان انگلیسی یک شب در بازداشت نگه داشتند. این ماجرا هم در خود ترانه ثبت شده و هم در فیلم فوقالعاده Kneecap. «C.E.A.R.T.A» از برخی ایستگاههای رادیویی ممنوعپخش شد، اما این مانع نشد که قطعه، گروه را سر زبانها بیندازد. همزمانی محبوبیت ترانه با تلاشها برای تصویب قانون زبان ایرلندی در پارلمان بریتانیا هم بیتاثیر نبود؛ قانونی که هدفش بهرسمیتشناختن و حمایت رسمی از زبان ایرلندی بود.
بیتهای کلیدی: (ترجمه) «هیچ fuckی برای هیچ Gardaیی قائل نیستم / با یک جوینت روشن، آنقدر تندم / که نمیبینی زیاد سر جایم میایستم»
Childish Gambino – This Is America (2018)
Donald Glover که با نام هنری Childish Gambino فعالیت میکند، این ترانه درگیرکننده اما بهشدت سیاسی را در سال ۲۰۱۸ منتشر کرد. «This Is America» زندگی سیاهپوستان در آمریکا را به تصویر میکشد، نژادپرستی نهادینه را افشا میکند و خشونتی را که از دل تعصب برمیآید به چالش میکشد. این مضامین را بیش از همه میتوان در موزیکویدئوی تاثیرگذار و سرشار از نمادگرایی ترانه دید و شنید. با هر سالی که در آمریکا میگذرد، پیام این اثر بهمثابه شرحی بهموقع از وضعیت کشور پررنگتر میشود.
بیتهای کلیدی: «This is America / Don't catch you slippin' now / Look at how I'm livin' now / Police be trippin' now»
Angèle – Balance Ton Quoi (2019)
در پی جنبش #MeToo (که در فرانسه با هشتگ #BalanceTonPorc بهمعنای «خوکات را لو بده» شناخته شد)، خواننده بلژیکی Angèle ترانهای صریح منتشر کرد که به زنستیزیای میپردازد که زنان هر روزه در زندگی روزمره با آن روبهرو هستند. در این ترانه، او محکوم میکند که چگونه زنان هنوز هم همچون شهروندان درجه دو با آنان رفتار میشود. روی کاور تکآهنگ، Angèle تیشرتی به تن داشت که روی آن نوشته شده بود: «زنان بیش از مردان به خواب نیاز دارند چون مبارزه با نظام مردسالار خستهکننده است».
بیتهای کلیدی: (ترجمه) «آدمها بهطور ضمنی به من میگویند: "برای یک دختر خوشگل، آنقدرها هم خنگ نیستی" / "برای یک دختر بامزه، آنقدرها هم زشت نیستی" / "پدر و مادرت و برادرت کمکت میکنند، حتما به دردت میخورند"»
H.E.R. - I Can’t Breathe (2020)
H.E.R. برای ترانه «I Can’t Breathe» جایزه گرمی بهترین ترانه سال و جایزه MTV Video Music برای ویدئوی متعهدانه را برد؛ قطعهای سوگوارانه که در برابر تراژدیهای تکرارشونده خواستار تغییر است. عنوان و متن ترانه به خشونت پلیس و نژادپرستی نهادینهشده در قلب ساختارهای آمریکا اشاره دارد. این قطعه اعتراضی، هم از نظر کلامی و هم از نظر موسیقایی، روشن و مستقیم است و موزیکویدئوی آن تصاویر راهپیماییهای مختلف در سراسر جهان را در اعتراض به خشونت پلیس و نژادپرستی نشان میدهد. در این ویدئو، با نام بردن از قربانیانی از جمله George Floyd، Ahmaud Arbery و Philando Castile، به جانباختگان خشونت پلیس ادای احترام میشود.
بیتهای کلیدی: «همه آن نامهایی که حاضر نیستی به خاطر بیاوری / برادری برای کسی بودند، دوستی برای کسی / یا پسری برای مادری که حالا گریهکنان میگوید / نمیتوانم نفس بکشم، داری زندگیام را از من میگیری»
Run The Jewels – A Few Words For The Firing Squad (Radiation) (2020)
Run The Jewels هرگز از بیان مواضع سیاسی تند و تیز ابایی نداشتهاند و این ترانه پایانی آلبوم درخشان چهارمشان «RTJ4» نمونه دیگری از چابکی کلام و روحیه اعتراضی آنهاست. «A Few Words For The Firing Squad (Radiation)» محکومیتی آتشین علیه سرکوب و فراخوانی برای دگرگونی اجتماعی است؛ عنوان ترانه به سنت «آخرین کلمات» پیش از اعدام اشاره دارد و عبارت «جوخه آتش» بهروشنی تداعی میکند که فرد قرار است به دست یک رژیم سرکوبگر کشته شود. بسیاری از ابیات به ترانههای اعتراضی گذشته ارجاع میدهند، از جمله جملهای درباره بدنهایی که چون «میوهای غریب» از درخت آویزان ماندهاند؛ اشارهای به ترانه حقوق مدنی Billie Holiday درباره لینچ کردن سیاهپوستان در آمریکا.
بیتهای کلیدی: «این برای نیکوکارانی است که بدانکاران از آنها سوءاستفاده کردند و بعد کنارشان گذاشتند / برای حقیقتگویانی که به تیرک شلاق بسته شدند و زخمی و کبود رها شدند / برای آنهایی که بدنشان مثل تکهای میوه غریب از درخت آویزان شد / محکم بایست، آخرین کلمات خطاب به جوخه آتش این بود: "fuck you too"»
Fiona Apple – Under The Table (2020)
Fiona Apple بیهمتا سالهاست که در ترانههایش رفتارهای زنستیزانه، روابط پیچیده اجتماعی و نابرابریهای جنسیتی را افشا میکند. او در سال ۲۰۱۷ حتی ترانهای ضد ترامپ به نام «Tiny Hands» منتشر کرد که به افتخار راهپیمایی زنان در واشنگتن ساخته شده بود. سه سال بعد، شاهکارش، آلبوم «Fetch The Bolt Cutters» را منتشر کرد؛ مجموعهای سرشار از ترانههای هولناک درباره نپذیرفتن سکوت و امکان رهایی پس از سوءاستفاده. «Under The Table» یکی از این ترانههاست؛ فراخوانی پرشور برای رد کردن توقعات اجتماعی و فرهنگیای که بهطور روزمره بر زنان تحمیل میشود.
بیتهای کلیدی: «هرچقدر میخواهی زیر میز لگدم بزن / ساکت نمیشوم / ساکت نمیشوم»
Bob Vylan – We Live Here (2020)
«اینجا آنقدر زشت شده / اما این کشور لعنتی مال من است / و هرگز هم واقعا دوستداشتنی نبوده.» این قطعه پرتنش از دوئت جنجالی پانک-رپ بریتانیایی Bob Vylan در تابستان اوج اعتراضات Black Lives Matter منتشر شد و تصویر قالبی بریتانیا بهعنوان کشوری ظاهرا مداراگر را فرومیریزد. این ترانه تصویری از کشوری ارائه میدهد که ویران است و هنوز هم از خشونت نژادپرستانه رنج میبرد.
بیتهای کلیدی: «مرد سیاهپوست قدرتمندی در حال شکلگیریام / کشوری که در آن به دنیا آمدهام از من متنفر است / این کشور تمام شده، اما آنها هنوز به بریتانیایی بودنشان میبالند / چه کسی را گول میزنند؟»
Shervin Hajipour – Baraye (2022)
در سال ۲۰۲۲، خواننده ایرانی شروین حاجیپور ترانه «برای» را با یک پست اینستاگرامی با جهان به اشتراک گذاشت. این ترانه در پاسخ به اعتراضاتی ضبط شد که با مرگ تراژیک مهسا امینی، زن ۲۲ سالهای که بهاتهام «رعایت نکردن حجاب» توسط گشت ارشاد بازداشت شد و بر اثر جراحات دوران بازداشت جان خود را از دست داد، شعلهور شد. «برای» به سرود اعتراضات زن، زندگی، آزادی تبدیل شد. این ترانه قدرتمند در سال ۲۰۲۳ با کسب نخستین جایزه در دسته تازهتاسیس «بهترین ترانه برای تغییر اجتماعی» در تاریخ جوایز گرمی ثبت شد. هنگام اعلام برنده، بانوی اول وقت آمریکا، Jill Biden، این ترانه را «فراخوانی پرقدرت و شاعرانه برای آزادی و حقوق زنان» توصیف کرد. یک سال بعد، حاجیپور به اتهام «تشویق و تحریک مردم به شورش برای برهم زدن امنیت ملی» به سه سال و هشت ماه زندان محکوم شد. خوشبختانه او بعدها مورد عفو قرار گرفت.
بیتهای کلیدی: (ترجمه) «برای اعصاب خسته و بیخواب / برای مرد، وطن، جاودانگی / برای دختری که دلش خواست پسر باشد / یا زن، زندگی، آزادی / برای آزادی / برای آزادی»
Fontaines D.C. - I Love You (2022)
همانند Kneecap، گروه پستپانک ایرلندی Fontaines D.C. نیز خشم خود از سیاست امروز و زخمهای تازه تاریخ را، همراه با همبستگیشان با فلسطینیهایی که با نسلکشی روبهرو هستند، بیپرده بیان کردهاند. خواننده گروه، Grian Chatten، از «I Love You» بهعنوان نخستین «ترانه آشکارا سیاسی» گروه یاد کرده است؛ قطعهای درخشان که لایههای گوناگونی در خود دارد. در ظاهر، ترانه شبیه یک عاشقانه است، اما خیلی زود روشن میشود که خطاب آن در واقع ایرلند است؛ ترانهای اعتراضی که نسل جوان رهاشده در دل نااطمینانی سیاسی را توصیف میکند. «I Love You» هم در دعوت مشخصش به تغییر در ایرلند و هم در توصیف جهانی هیجانهای سنگینی که با فهم این واقعیت همراه است که دیگر هرگز نمیتوان به همان جایی که روزی دوستش داشتیم بازگشت، شاهکاری مدرن در کارنامه ترانههای اعتراضی بهشمار میآید.
بیتهای کلیدی: «فروش نسلکشی و غروری نیمهمستی، میفهمم / باید از اول آنجا میبودم، باید "مرد لعنتی" ماجرا میبودم / برای بالا رفتن از نردبان زندگی، حلقه انگشتر را از دست هرکس مکیدم / آنقدر به من مشروب تعارف میکردند که حتی تقاضاهایشان را هم برآورده کردم»
Rina Sawayama – This Hell (2022)
«This Hell» صدای مخالفت خواننده بریتانیایی-ژاپنی Rina Sawayama با افراطیون مذهبی است که بهطور خشونتآمیز جامعه کوییر را هدف میگیرند. این قطعه از دومین آلبوم استودیویی او، «Hold The Girl»، برگرفته شده و Sawayama در آن همجنسگراستیزان را دست میاندازد و نفرت و تعصب را در سرود توانمندساز LGBTQ خود محکوم میکند. او هنگام انتشار ترانه در ماه پراید گفته بود که «میخواستم یک ترانه پاپ وسترن بنویسم که در زمانی که جهان جهنمی به نظر میرسد، جامعه و عشق را جشن بگیرد».
بیتهای کلیدی: «نمیدانم چه کردهام، اما به نظر میرسد حسابی از من عصبانیاند / خدا از ما متنفر است؟ باشد / کمربندها را ببندید، سحرگاه راه میافتیم»
Iyah May – Karmageddon (2025)
خواننده استرالیایی و پزشک سابق اورژانس Iyah May با ترانه «Karmageddon» توجه و جنجال زیادی برانگیخته؛ قطعهای که به ترندی وایرال در شبکههای اجتماعی تبدیل شده است. این ترانه که یکی از بحثبرانگیزترین آثار این فهرست است، reportedly باعث شد شرکت مدیریت حرفهایاش همکاری با او را قطع کند، چون حاضر نشد برخی از کلمات ترانه را عوض کند. بخشی از این ابیات غولهای دارویی، فرهنگ لغو، خشونت علیه زنان، حق مالکیت سلاح، «ویروسی ساخت انسان» (با اشاره به کووید) و نسلکشی را هدف قرار میدهد؛ رویکردی پراکندهکار به مجموعهای طولانی از موضوعات. برخی صراحت بیملاحظه و «منهیچچیزبراممهمنیست» او را ستودهاند؛ بعضی دیگر از اینکه ترانهاش در آغوش راست افراطی قرار گرفته ابراز تاسف میکنند.
بیتهای کلیدی: «دیس ترکهایی درباره کتک زدن ملکهات / در حالی که مرگ زنان اصلا خبرساز نمیشود / وقتی ما را با این حواسپرتیها تغذیه میکنند / بچهها بهخاطر اقدامات Israel کشته میشوند»
Massive Attack & Tom Waits – Boots On The Ground (2026)
امسال چندین ترانه اعتراضی منتشر شده است؛ از جمله آثار Bruce Springsteen که در آنها هم به ترامپ دهنکجی میکند و هم با ترانهای دیگر به قربانیان ICE ادای احترام میکند، یا انتشار یک ایپی سیاسی از U2 که هم از این میگوید که «America will rise against the people of the lie» و هم از اینکه چگونه میتوان در زمانه خشونت با شفقت زیست. اما شاید قدرتمندترین نمونه (تا اینجا) از سوی آیکونهای تریپهاپ بریتانیایی Massive Attack و خواننده-ترانهسرای افسانهای آمریکایی Tom Waits آمده است که برای ساخت «Boots On The Ground» کنار هم قرار گرفتهاند. این ترانه هم موشکی است علیه جنایتهای ICE و هم اعتراضی به وضعیت کلی جهان («در سراسر نیمکره غربی، اقتدارگرایی دولتی و امنیتیسازی نیروهای پلیس بار دیگر با سیاست نوفاشیستی در هم تنیده میشوند») و نتیجه، قطعهای است بهشکلی منحصربهفرد هولناک و بدون تردید تاثیرگذار. قطعه با موزیکویدئویی تکاندهنده همراه شد که با استفاده از آثار هنرمند عکاس thefinaleye (منبع به زبان انگلیسی) ساخته شده است. وقتی هنرمندانی در این سطح ترانههایی تا این اندازه برانگیزاننده میسازند، هنوز میتوان امیدوار بود که انسانیت بهکلی محکوم به نابودی نیست.
بیتهای کلیدی: «خب این عوضیهای فدرال دیگر چه کسانیاند؟ / که مثل کنهای بادکرده در سنا قایم شدهاند / عوضیهای پشتمیزنشین در اتاقهای خنک / که توی اتاقی پر از پوسترهای ارتش لم دادهاند»