راول پک با استناد به نوشتههای جورج اورول میان یادداشتهای روزانه او و رژیمهای تمامیتخواه امروز پیوند میزند و یکی از فوریترین و ضروریترین مستندهای قرن بیستویکم را ساخته است.
«برادر بزرگ تو را زیر نظر دارد.»
آگهی
آگهی
اگر در بیخبری خوشی به سر نبردهاید، حتما متوجه شدهاید که شعار همهجاییِ محور رمان پادآرمانشهری جورج اورول، «۱۹۸۴»، و همچنین مفهومهای «زبان نو» و «دوگانهاندیشی» او، مدتهاست از سطح فرهنگ عامه فراتر رفتهاند و هر روز در واقعیت امروز ما مصداق بیشتری پیدا کردهاند.
رائول پک، مستندساز نامدار، در فیلم جدیدش Orwell: 2+2=5 با بهرهگیری از آرشیوهای تصویری و نماهایی گرفتهشده مستقیم از تیترهای خبری، زندگی و کلمات اورول را در هم میتند تا مخاطب را متوجه این نکته کند که هرچند اصطلاحهای اورولی به تعابیر آشنا در زبان روزمره تبدیل شدهاند، ما شاید هنوز درک نکردهایم که کابوس «۱۹۸۴» تا چه اندازه به واقعیت پیوسته است.
همانطور که او ده سال پیش با استفاده از نوشتههای جیمز بالدوین، روایتی چندلایه از تاریخ نژادپرستی در آمریکا ساخت (I Am Not Your Negro)، اینجا هم پک با زمانبندی بازی میکند تا جاودانگی و جنبه پیشگویانه نثر اورول را پررنگ کند؛ صدایی از گذشته که در امروز ما طنین میاندازد. کارگردان میان یادداشتهای روزانه خصوصی، نوشتهها و نامههای اورول ـ با روایت صوتی دیمین لوئیس، بازیگر سریال «وطن» ـ و عکسهای آرشیوی، نماهای فیلمی و گزارشهای خبری روز پلی میزند تا نشان دهد گذشته چگونه میتواند حال را روشن کند. نگرانکنندهتر این که پک یادآور میشود کتاب راهنمای تمامیتخواهی از پیش در اختیار ما بوده؛ کتابی که در سده گذشته در سراسر جهان الگوی عمل بسیاری از دولتها بوده و هنوز هم به کار گرفته میشود، و با این همه ما همچنان فریب میخوریم.
هیتی. میانمار. روسیه. اسرائیل. ایالات متحده آمریکا. Orwell: 2+2=5 نه فقط نشان میدهد تاریخ چگونه خود را تکرار میکند، بلکه آشکار میسازد رهبران امروز، از دونالد ترامپ و ولادیمیر پوتین گرفته تا ویکتور اوربان و بنیامین نتانیاهو، چگونه از تاکتیکهای مشابه برای به حرکت درآوردن ماشین سرکوب بهره میبرند.
فیلم پک گستره وسیعی را پوشش میدهد و گذشته و حال، و تخیل و واقعیت را چنان در هم میآمیزد که مستند بارها حال و هوایی گیجکننده پیدا میکند.
جنگ جهانی دوم و فروپاشی نهادها؛ خیابانهای ویران اوکراین؛ تاریخچه ممنوعیت کتاب؛ شستشوی مغزی هواداران شعار «آمریکا را دوباره عظیم کنیم»؛ نقش رسانهها و شبکههای اجتماعی در کمک به گسترش دروغها با سرعتی بیشتر از حقایق؛ هوش مصنوعیِ بیضابطهای که حقیقت عینی را تهدید میکند؛ سرمایهداری نظارتی... حاصل اینها هالهای مبهم و سردرگمکننده است که عامدانه چنین طراحی شده، و پیام فیلم همزمان هم روشن است و هم هولناک: اورول به اندازه دوران خودش با زمانه آشفته ما نیز سخن میگوید.
برخی از قدرتمندترین لحظات فیلم، سکانسهای درخشان تدوینشدهای هستند که هیچ ملاحظهای به خرج نمیدهند.
صدای ترامپ را میشنویم که روایت ششم ژانویه را بازنویسی میکند؛ پک در حالی دروغهای او («این همه عشق در هوا بود») را بر تصاویر خشونت واقعی آن روز روی هم میگذارد که به کلمات اورول عینیت میبخشد: «از دیدگاه تمامیتخواهان، تاریخ چیزی است که باید ساخته شود، نه آموخته.»
در سکانسهای «زبان نو» هم هشدارهای اورول درباره زبان سیاسی را به چشم میبینیم؛ کنایههای همهجاییای که نشان میدهند چگونه واژگان وارونه و تهی از معنا شدهاند. «خسارت جانبی» بر فراز تصاویر برلین ۱۹۴۵؛ «عملیات پاکسازی» در میانمار ۲۰۱۷؛ «عملیات حفظ صلح» روی تصاویر ماریوپل ۲۰۲۲؛ «سودهای تحسینبرانگیز» همراه با نماهایی از مزرعه حیوانات؛ و «یهودستیزی ۲۰۲۴»؛ با این ترجمه: «اصطلاحی که به سلاحی برای ساکت کردن منتقدان اقدام نظامی اسرائیل تبدیل شده است».
هشدارهای دیگری را هم از دل سینما دریافت میکنیم. همانطور که پک در I Am Not Your Negro هالیوود را علیه خودش به کار گرفت و با کنار هم گذاشتن نماهای فیلمی نشان داد تصویری که محصولات فرهنگی هالیوود از آمریکا ترسیم میکنند تا چه حد با واقعیتهای اجتماعی در تضاد است، اینجا نیز او با دقت صحنههایی از اقتباسهای سینمایی ۱۹۸۴ و همچنین بخشهایی از فیلمهای تری گیلیام، استیون اسپیلبرگ، لورن گرینفیلد و کن لوچ را میگنجاند تا بهتر نشان دهد هنر چگونه هم بازتاب زمانه است و هم میتواند نقش هشدار را ایفا کند.
هرچند Orwell: 2+2=5 روی کاغذ ممکن است شبیه یک تمرین آموزشی سنگین به نظر برسد، کارگردانی پک فیلم را ارتقا میدهد و رنگوبویی شخصی به آن میبخشد. او با تمرکز بر سالهای پایانی زندگی اورول و کنار گذاشتن هر صدای دیگری جز صدای خود نویسنده، از افتادن در دام موعظهگری خشک و مدرسهای پرهیز میکند.
در قلب این مستند، تصویر خودِ انسان اورول قرار دارد؛ چیزی که از همان انیمیشن آغازین باکتریهای سل خبر داده میشود. این موتیف تصویری تکرارشونده، از یک سو نماد گسترش آلودگی خونرسانی سیاست جهانی به خودکامگان است و از سوی دیگر یادآور پیشرفت بیماری شخصیت مرکزی. پک نویسنده را همواره در مرکز قاب نگه میدارد، بیآنکه او را پیامبری معصوم تصویر کند؛ او هوشمندانه بر آن است که انسانی را نشان دهد با همه تناقضهایش. از دوران خدمت اورول به عنوان افسر پلیس امپراتوری در برمه گرفته تا کشمکشش با نظام طبقاتی بریتانیا، گناهان امپراتوری و همدستی شخصی خودش در سیستمی که به تدریج از آن متنفر شد، در همه جای فیلم لایههایی عاطفی و تاثیرگذار جریان دارد.
همانطور که اورول در «مزرعه حیوانات» توانست دغدغههای سیاسی خود را با نیتی هنری، و در نتیجه احساسی، در هم بیامیزد، پک نیز همین کار را میکند و فیلم به همین دلیل استوارتر و تاثیرگذارتـر شده است.
Orwell: 2+2=5 شاید به اندازه I Am Not Your Negro برانگیزاننده نباشد، اما به هیچوجه کماهمیتتر و کمضرورتتر نیست.
به عنوان پرترهای از کشمکشهای شخصی و سیاسی یک انسان، فیلمی فراگیر و غوطهورکننده است. از این جهت آزارنده و اضطراری است که میتوان آن را مدام با تصاویر تازه بهروزرسانی کرد تا پیوندی مستقیمتر میان کلمات اورول و آنچه امروز در جهان میگذرد برقرار شود. («هیئت صلح»، آشنا نیست؟) و از این منظر جذاب است که یادآوری میکند برای شناخت ابزارهای اقتدارگرایی، همه آنچه را لازم داریم از پیش در اختیار داریم.
هفتاد و شش سال پس از مرگ نویسنده، رائول پک در یکی از مهمترین مستندهای قرن بیست و یکم بار دیگر امکان میدهد اورول با ما سخن بگوید. باید گوش بدهیم؛ هفتاد و شش سال دیر، بهتر از هرگز.
جورج اورول: «هرچه جامعه از حقیقت دورتر شود، بیشتر از کسانی که آن را میگویند متنفر خواهد شد.»
برای خواندن گفتوگوی اختصاصی یورونیوز کالچر با رائول پک، اینجا را کلیک کنید .
Orwell: 2+2=5 سال گذشته در جشنواره کن نخستین نمایش خود را پشت سر گذاشت و اکنون در آمریکا، دانمارک و پرتغال اکران شده است. این فیلم از ماه جاری در سینماهای بیشتری در اروپا، از جمله فرانسه و اسپانیا، به نمایش در میآید.