یک کارشناس گفت: «مشکل لزوما بدحافظه بودن نیست؛ احتمال دارد آنچه تجربه میشود "اختلال در مرز حافظه و توجه" باشد نه ضعف ذاتی حافظه.»
در زمستان سادهتر از همیشه وسایل گم میشوند؛ شالی از جیب کت آویزان میماند و دستکشها را هم در کافه جا میگذارید. اینها به کنار، کلیدهایی که در خانه گموگور میشوند یا لحظههای کلافهکنندهای که دنبال گوشی میگردید و میگویید: «همین الان دستم بود!» را حساب نکردهایم.
زیاد خودتان را سرزنش نکنید. حتی مارک مکدانیل، که نزدیک به ۵۰ سال است حافظه و یادگیری انسان را مطالعه میکند، همین تازگی در یک رستوران کلاهش را زیر صندلی جا گذاشت. او معمولا کلاه نمیگذارد، برای همین یادش رفت.
مکدانیل، استاد ممتاز روانشناسی و علوم مغزی در دانشگاه واشنگتن در سنتلوئیس، گفت: «باید بلد باشم چطور چیزی را از یاد نبرم، اما همان لحظه فکر نمیکنید که قرار است فراموش کنید.»
خوشبختانه راهکارهایی وجود دارد. اگر یادتان بماند به کارشان بگیرید، اینطور میتوانید جلوی گم کردن وسایل را بگیرید.
یک اختلال در مغز
دنیل ال. شاکتر، استاد روانشناسی دانشگاه هاروارد و نویسنده کتاب «هفت گناه حافظه»، میگوید گم کردن وسایل کموبیش سراغ همه میآید، با شدتهای مختلف. به گفته او، این موضوع به شرایط زندگی بستگی دارد؛ همانهایی که ذهن را از لحظه حال دور میکند.
شاکتر گفت داستان لزوما بد بودن حافظه نیست، بلکه «نوعی گسست در نقطه تلاقی حافظه و توجه» است. او افزود: «بر اساس پژوهشها و تجربه شخصی، همین عامل پشت بسیاری از ناکامیهای حافظهای است که به گم کردن وسایل منجر میشود.»
حافظه در مغز سه مرحله دارد: رمزگذاری، ذخیرهسازی و بازیابی. شاکتر گم کردن کلیدها را شبیه رانندههایی دانست که سالم به مقصد میرسند بیآنکه یادشان باشد چطور راه را طی کردهاند.
در هر دو حالت، خاطره آن عمل اصلا رمزگذاری نمیشود چون حواستان جای دیگری بوده و همین بازیابی بعدی را سخت میکند.
شاکتر گفت: «باید کمی کار شناختی انجام دهید. هنگام رمزگذاری باید توجهتان را متمرکز کنید.»
برای چیزهایی که مدام استفاده میکنید
بهتر است طوری برنامهریزی کنید که لازم نباشد هر بار به یاد بیاورید هر چیز کجاست.
شاکتر پیشنهاد میکند وسایل دردسرساز مثل گوشی، کیف پول یا کلیدها را مشخص کنید و برایشان ساختاری بچینید که با تمرین به عادت تبدیل شود. او مثلا عینک مطالعهاش را همیشه در یک جای مشخص در آشپزخانه میگذارد. وقتی هم برای گلف میرود، گوشیاش را همیشه در همان جیب ثابت کیف گلف میگذارد.
او گفت: «شاید نه همیشه، اما میدانید، در درصد بسیار بالایی از مواقع.»
شاکتر گفت اگر نسبت به گذشته نزدیک، گم کردن وسایل بهطور محسوسی بیشتر شده و در کنار آن مشکلات دیگری در حافظه دارید که در کارکرد طبیعیتان اختلال ایجاد میکند، وقتش است به پزشک مراجعه کنید.
برای چیزهایی که همیشه استفاده نمیکنید
مکدانیل میگوید وقتی مغز چند جزء اطلاعاتی دریافت میکند که بعدا بتوان آنها را به هم پیوند زد، در به خاطر سپردن بهتر عمل میکند؛ در ادبیات پژوهش حافظه به این روش «بسط» میگویند.
یکی از راهها برای چیزهایی که عادت به استفادهشان ندارید اما زیاد گم میشوند، مثل کلاه، این است که وقتی آن را جایی میگذارید، با صدای بلند بگویید کجا گذاشتید. بلند گفتن دو کار میکند که به بازیابی کمک میکند.
مکدانیل گفت: «بلند گفتن، چون وادارتان میکند توجه کنید، رمزگذاری بهتری ایجاد میکند و همین کلامی کردن، خاطرهای غنیتر میسازد.»
هرچه این بسط دادن جزئیات بیشتری داشته باشد، ارتباطهای بیشتری در مغز شکل میگیرد که به یادآوری کمک میکند.
حد نهایی همین روش «کاخ حافظه» است که رقابتکنندگان حافظه در مسابقات به کار میبرند. برای به خاطر سپردن رشتهای از اعداد و چالشهای دیگر، یک محیط آشنا و ساختارمند مثل یک خانه یا مسیر را تجسم میکنند و اعداد را در نقاط مشخص آن مینشانند.
برای چیزی مثل کلاهتان، آن را در همان مکان تجسم کنید و به یک دلیل و یک پیامد وصلش کنید: «کلاهم را گذاشتم زیر صندلی چون نمیخواستم روی میز کثیف شود، اما دفعه قبل جا گذاشتمش.»
شاید هنگام رفتن یادتان نیاید برش دارید، اما احتمالا یادتان میماند کجا گذاشتهایدش.