قیمت دلار آمریکا در حالی روز به روز در بازار ارز ایران به مرز ۲۰۰ هزار تومان نزدیکتر میشود که سوال اصلی در ذهن بسیاری از شهروندان از «دلار بالا خواهد رفت؟» به «دلار چه قدر بالا میرود؟» تبدیل شده است.
دولت مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری ایران در حالی دو سال دیگر به کار خود پایان خواهد داد که کشور در دو سال اول این دوره چهار ساله رویدادهایی استثنایی و بحرانهایی سنگین را پشت سر گذاشت.
آگهی
آگهی
پیشبینی نرخ دلار در بازار آزاد ایران برای تابستان ۱۴۰۷ به ناچار براساس ارزیابی از مسیری صورت میگیرد که اقتصاد ایران در دو سال پیش رو طی خواهد کرد. کشور هنوز نتوانسته است از فضای تعلیق «نه جنگ نه صلح» پس از جنگ ۴۰ روزه خارج شود و بسیاری از کسب و کارها تحت تاثیر شرایط نامطلوب اقتصادی قرار دارند.
پیشبینی میشود که اقتصاد ایران طی سال جاری پنج درصد کوچک شود. وزارت کار ایران هم گفته است که تا اواخر بهار امسال یعنی سه ماه پس از شروع حمله نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران یک میلیون شغل از دست رفت.
در این میان بازار ارز ایران بهشدت تحت تاثیر تورم، تحریم، درآمدهای نفتی، سیاست خارجی، انتظارات تورمی، کسری بودجه و البته ریسکهای سیاسی قرار دارد.
قیمت هر دلار آمریکا در روز شنبه ۳۱ مرداد بین ۱۹۰ هزار تا ۱۹۳ هزار تومان در نوسان بود. این رقم در حالی ثبت شده که در اواخر مرداد ۱۴۰۴ دلار آزاد حدود ۹۳ تا ۹۴ هزار تومان بود. در اواخر مرداد ۱۴۰۳ نیز نرخ بازار آزاد حدود ۵۸ هزار و ۵۰۰ تومان گزارش شده بود.
این اعداد تصویری بسیار مهم از رفتار بازار ارز در دو سال گذشته ارائه میکنند. دلار از حدود ۵۸.۵ هزار تومان در مرداد ۱۴۰۳ به حدود ۹۳.۷ هزار تومان در مرداد ۱۴۰۴ و سپس به حدود ۱۹۰ هزار تومان در مرداد ۱۴۰۵ رسیده است. به بیان ساده، دلار طی این دو سال بیش از سه برابر شده است. رشد سالانه البته یکنواخت نبوده است زیرا در فاصله مرداد ۱۴۰۳ تا مرداد ۱۴۰۴ حدود ۶۰ درصد افزایش رخ داده و از مرداد ۱۴۰۴ تا مرداد ۱۴۰۵ افزایش به حدود ۱۰۳ درصد رسیده است.
شرایط پیشرو برای بازار ارز در دو سال پیشرو طبیعتا به سیر تحولات کشور، رویارویی با آمریکا، تحریمها، امکان فروش نفت، تحولات در عرصه داخلی و ناآرامیهای احتمالی بستگی دارد. به عبارت دیگر نتیجه ادامه شرایط دو سال گذشته همراه با جهش ارزی چشمگیر میتواند بسیار متفاوت از وضعیتی باشد که در آن تنشهای سیاسی کاهش پیدا کرده و تورم و رشد نقدینگی مهار شده باشند.
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
حالت خوشبینانه برای بازار ارز؛ خروج از بحران سیاسی و بینالمللی
حالت خوشبینانه برای بازار ارز در دو سال آینده با این مفروض پدید خواهد آمد که اقتصاد ایران طی این دوره از شوکهای سیاسی و خارجی شدید فاصله بگیرد. در این حالت ممکن است صادرات نفت افزایش پیدا کند، دسترسی ایران به منابع ارزی بهتر شود، فشار تحریمها تا حدی کاهش یابد و مذاکرات سیاسی به نوعی توافق محدود یا کاهش تنش منجر شود. در چنین شرایطی، بازار ارز میتواند برای مدتی حتی شاهد ثبات یا حتی عقبنشینی قیمت دلار باشد.
اگر نرخ دلار در مرداد ۱۴۰۵ را حدود ۱۹۰ هزار تومان در نظر بگیریم و فرض کنیم طی دو سال بعد نرخ ارز تنها متناسب با یک روند تورمی نسبتا کنترلشده افزایش خواهد یافت، محدودهای در حدود ۲۵۰ تا ۳۲۰ هزار تومان را میتوان برای تابستان ۱۴۰۷ متصور شد. این سناریو به معنای کاهش شدید سرعت رشد قیمت دلار نسبت به دو سال گذشته است و مستلزم آن خواهد بود که ریسک سیاسی و انتظارات تورمی به شکل محسوسی کاهش پیدا کند.
حالت میانه؛ تداوم مشکلات در عرصه سیاست خارجی بدون عبور از یک بحران شدید
در حالتی که میتوان آن را میانه و نه خوشبینانه و نه بدبینانه دانست شرایط ایران نه به سمت یک توافق بزرگ و پایدار با آمریکا حرکت میکند و نه وارد یک بحران شدید میشود. در این حالت تحریمها باقی میمانند، درآمدهای ارزی محدود میشوند، تورم بالا ادامه پیدا میکند و دولت برای تامین هزینههای خود همچنان با کسری بودجه و فشارهای مالی روبرو خواهد بود. در این وضعیت، دلار احتمالا مسیر صعودی خود را حفظ میکند، اما الزاما با همان شتاب سال ۱۴۰۵ حرکت نخواهد کرد.
اگر در این حالت رشد سالانه دلار را حدود ۳۰ تا ۵۰ درصد در نظر بگیریم، نرخ ۱۹۰ هزار تومانی فعلی در تابستان ۱۴۰۷ میتواند به حدود ۳۲۰ تا ۴۳۰ هزار تومان برسد. این محدوده را میتوان یکی از حالتهای محتملتر در صورت تداوم شرایط تورمی و نبود یک تحول بزرگ در سیاست خارجی دانست.
حالت بدبینانه همراه با فشار بیشتر به اقتصاد از رمقافتاده ایران
در این میان حالت بدبینانه تصویر کاملا متفاوتی ارائه میکند. در این حالت فشار تحریمها افزایش مییابد، دسترسی ایران به درآمدهای نفتی محدودتر میشود، تنشهای منطقهای ادامه پیدا میکند، انتظارات تورمی تشدید میشود و مردم و شرکتها برای حفظ ارزش داراییهای خود تقاضای بیشتری برای ارز پیدا میکنند. در چنین شرایطی، بازار آزاد میتواند وارد دورههای جهشی شود.
اگر دلار طی دو سال آینده سالانه حدود ۶۰ درصد رشد کند، نرخ ۱۹۰ هزار تومانی امروز پس از دو سال به حدود ۴۸۶ هزار تومان خواهد رسید. اگر نرخ رشد سالانه به حدود ۸۰ درصد برسد، رقم محاسباتی به حدود ۶۱۵ هزار تومان نزدیک میشود. بنابراین در یک حالت بدبینانه، محدوده ۴۸۰ تا ۶۵۰ هزار تومان برای تابستان ۱۴۰۷ قابل تصور است.
البته یک حالت بسیار بدبینانه نیز وجود دارد که در آن رشد دلار دقیقا شبیه یک سال اخیر تکرار میشود. دلار از حدود ۹۴ هزار تومان در مرداد ۱۴۰۴ به حدود ۱۹۰ هزار تومان در مرداد ۱۴۰۵ رسیده است، یعنی تقریبا دو برابر شده است. اگر همین نرخ رشد حدود ۱۰۰ درصدی برای دو سال متوالی دیگر نیز تکرار شود دلار در مرداد ۱۴۰۶ به حدود ۳۸۰ هزار تومان و در مرداد ۱۴۰۷ به حدود ۷۶۰ هزار تومان میرسد.
با این حال باید توجه داشت که تکرار یک رشد ۱۰۰ درصدی برای چند سال متوالی به معنای ورود اقتصاد به شرایط تورمی و ارزی بسیار بحرانی است و نیازمند مجموعهای از شوکهای مستمر خواهد بود.
شرایط کنونی بازار را چگونه میتوان ارزیابی کرد؟
شرایط تورمی کنونی نیز بیانگر این است که فشار در بازار در راستای کاهش ارزش ریال همچنان بالا است. این احتمال مطرح شده است که تورم در ایران در سال ۱۴۰۵ به نزدیک به ۷۰ درصد برسد. شرایطی که در آن حتی اگر یک شوک سیاسی بزرگ رخ ندهد، کاهش پایدار ارزش ریال همچنان یکی از محرکههای اصلی پشت بازار ارز خواهد بود.
با این حال یک توافق سیاسی میتواند معادله را کاملا تغییر دهد. اگر دسترسی ایران به منابع ارزی آزادتر شود، صادرات نفت افزایش پیدا کند و انتظارات درباره آینده اقتصاد تغییر کند، حتی در شرایطی که تورم همچنان بالا باشد، دلار میتواند برای مدتی، بسیار کمتر از روند تورمی حرکت کند. تجربه بازار ارز ایران نشان داده است که انتظارات سیاسی گاهی در کوتاهمدت اثر بسیار بزرگتری از متغیرهای بنیادی بر قیمت دلار دارند.
با این حال این نکته را نباید از نظر دور داشت که بخشی از افزایش نرخ دلار ربطی به جنگ، تحریم، یا دیپلماسی ندارد. وقتی حجم پول در اقتصاد با نرخ بسیار بالاتری نسبت به تولید ناخالص داخلی رشد کند، نتیجهای جز تورم بالا نخواهد داشت. این نقدینگی مستقیما به سمت بازارهایی مانند بازار ارز هدایت میشود و تقاضای کاذب برای دلار ایجاد میکند.
تحریم، جنگ، و دیپلماسی میتوانند سرعت و دامنه نوسان را تغییر دهند اما موتور اصلی شکاف تورمی میان ایران و کشورهای صاحب ارزهای معتبر است. به عبارت دیگر تا زمانی که کسری بودجه، رشد نقدینگی و تورم بالا ادامه داشته باشد، افزایش نرخ ارز روندی اجتنابناپذیر خواهد داشت. با این حال تاثیر رویدادهای عرصه سیاست خارجی بر تورم و شرایط اقتصادی داخل که میتواند بر کسری بودجه و میزان نقدینگی اثر بگذارد قابل انکار نیست.
در این میان خود دامنه گسترده پیشبینیها از قیمت دلار در تابستان ۱۴۰۷ را میتوان نشاندهنده فضای تعلیق و نامعلوم در اقتصاد ایران دانست. دامنهای که همانطور که در بالا ذکر شد بین ۲۵۰ تا ۷۶۰ هزار تومان در نوسان است.
قضای تعلیق و نامعلوم کنونی اثری مستقیم هم بر رفتار مردم در بازار ارز دارد و هر تحلیلی از بازار ارز بدون در نظر گرفتن رفتار مردم ناقص خواهد بود. بازار ارز ایران، برخلاف بازارهای توسعهیافته، بهشدت تحت تاثیر انتظارات و رفتار تودهای است. وقتی خبر بدی منتشر میشود، حتی اگر تاثیر اقتصادی مستقیمی نداشته باشد، موج تقاضا برای دلار میتواند قیمت را در چند ساعت دهها هزار تومان بالا ببرد.
این ویژگی در شرایط بلاتکلیفی سیاسی که در تابستان ۱۴۰۵ به وضوح دیده میشود شدیدتر هم میشود. غیبت مجتبی خامنهای، بلاتکلیفی در ساختار قدرت، و ابهام در آینده مذاکرات، همه عواملی هستند که بازار را به شدت نسبت به هر خبری حساس کردهاند. این حساسیت روانی میتواند هم رشد دلار را تسریع کند و هم در صورت یک خبر مثبت قوی، کاهش سریع آن را رقم بزند.