اصلاحات و برنامههای حمایتی به تدریج دسترسی زنان به آموزش، کارآموزی و کسبوکار را بهبود میدهد. زنان ۵۴ درصد دانشجویان و ۶۱ درصد سمتهای پژوهشی را تشکیل میدهند و در ۲۰۲۵ بیش از ۳۸۰ هزار زن وام گرفتند. اما هنجارهای اجتماعی و خشونت جنسیتی همچنان مانع پیشرفت است.
ازبکستان در شاخص جهانی برابری جنسیتی و حکمرانی ۵۱ پله صعود کرده و از رتبه ۱۰۳ به ۵۲ رسیده است؛ جهشی که نتیجه اصلاحات گسترده قانونی برای گنجاندن اصول برابری در قانون اساسی، راهبرد ملی توسعه و بیش از ۱۱۰ سند قانونی دیگر است.
آگهی
آگهی
در گزارش «زنان، کسبوکار و قانون ۲۰۲۶» بانک جهانی، ازبکستان با جهش ۴۳ رتبهای در جایگاه ۴۸ میان ۱۹۰ اقتصاد قرار گرفته و با کسب امتیاز ۸۲٫۱ از ۱۰۰ در شاخص چارچوب حقوقی، بالاتر از میانگین جهانی ۶۷ ایستاده است. این کشور در حوزههای جابجایی، خانواده، دستمزد، مراقبت از کودک و حقوق مالکیت حداکثر امتیاز را کسب کرده و در قوانین کار و بازنشستگی نیز بهبودهایی به دست آورده است.
پس از انتخابات پارلمانی ۲۰۲۴، زنان اکنون ۳۸ درصد کرسیهای مجلس قانونگذاری، ۲۷ درصد کرسیهای سنا و ۳۲٫۵ درصد کرسیهای شوراهای محلی را در اختیار دارند.
آموزش و مهارتهای دیجیتال
زنان اکنون ۵۴ درصد دانشجویان آموزش عالی ازبکستان را تشکیل میدهند؛ بیش از ۹۰۴ هزار نفر تا سال ۲۰۲۶ در دانشگاهها ثبتنام کردهاند و ۶۱ درصد کارآموزان، دستیاران پژوهشی و دانشجویان دکتری نیز زن هستند.
دولت برای گسترش دسترسی زنان کمدرآمد وارد عمل شده است: ظرفیتهای کارشناسی با بودجه دولتی برای زنان خانوادههای کمدرآمد از ۲ هزار به ۴ هزار نفر دو برابر شده و سهمیه پذیرش با پرداخت شهریه برای زنانی که دستکم پنج سال سابقه کار حرفهای دارند اما مدرک دانشگاهی ندارند، از ۵۰۰ به ۲ هزار و ۵۰۰ نفر، پنج برابر افزایش یافته است.
مقدس صادیکوا، کارآفرین اهل اندیجان و مادر چهار فرزند، پس از ۱۲ سال تحصیل در خانه با استفاده از همین طرح در دانشگاه دولتی تربیتمعلم اندیجان ثبتنام کرد. او بعدتر با حمایت برنامه توسعه ملل متحد کسبوکار خود را راهاندازی کرد و شرکتش «سم برایت لاین» اکنون ۱۸ نیروی ثابت و بیش از ۱۸۰ نیروی فصلی را به کار گرفته است.
ازبکستان در آموزش دیجیتال نیز یک استثنا به شمار میرود: بر اساس تحلیل کورسرا درباره شکاف جنسیتی در هوش مصنوعی مولد، این کشور تنها جایی است که زنان اکثریت ثبتنامکنندگان دورههای هوش مصنوعی مولد را تشکیل میدهند؛ ۵۸٫۹ درصد.
زنان در کسبوکار و کارآفرینی
کارآفرینی زنان شتاب گرفته است. در سال ۲۰۲۵، بیش از ۳۸۰ هزار زن در قالب برنامهای گسترده برای راهاندازی کسبوکار، وامهایی به ارزش در مجموع ۱٫۵۲ میلیارد یورو دریافت کردند؛ تلاشی که در مجموع حدود ۲٫۳ میلیون زن را از طریق تسهیلات هدفمند، مشاوره و برنامههای آموزشی، به فعالیتهای درآمدزا وارد کرد.
بانک BRB به تنهایی بیش از ۱۱ هزار کسبوکار تحت مالکیت زنان را با مجموع حدود ۲۹٫۳۴ میلیون یورو تامین مالی کرده است. این آمار را زلفیا سابوروا، معاون مدیر یکی از بخشهای این بانک اعلام میکند.
سابوروا گفت: «این وامها با شرایط مطلوب ارائه میشود؛ از جمله دوره بازپرداخت هفتساله و دو سال دوره تنفس.»
برخی از دریافتکنندگان این تسهیلات وارد بازارهای صادراتی شدهاند. نرگیزا بکموراتوا، بنیانگذار شرکت نساجی «آرتاتکس» اکنون به ایالات متحده، روسیه، آذربایجان و قزاقستان صادرات دارد و میزان صادرات سالانهاش به حدود ۳٫۷۲ میلیون یورو رسیده است.
تغییر در محیطهای کار
زنان به تدریج وارد بخشهایی میشوند که مدتها بر روی آنان بسته بود. شرکت دولتی «ازبکهیدروانرگو»، بهرهبردار ملی نیروگاههای برقآبی، اکنون در میان ۱ هزار و ۴۳۵ نیروی متخصص خود ۳۸۱ زن دارد که ۴۰ نفر از آنان در سمتهای مدیریتی فعالیت میکنند.
در سمرقند، زنان برای رانندگی تراموا آموزش میبینند.
شرعلی ناماتوف، مدیر شرکت محلی تراموا، گفت: «ما آموزش تعداد بیشتری زن را آغاز کردهایم زیرا آنها عموما با دقت رانندگی میکنند و تعامل خوبی با مسافران دارند.» این شرکت در حال حاضر ۱۴ زن از مجموع ۸۰ کارمند خود را به کار گرفته است.
یکی از موانع مهم قانونی با تصویب مصوبه شماره ۸۵ دولت برطرف شد که محدودیتهای ممنوعیت اشتغال زنان به عنوان راننده اتوبوس و کامیونهای سنگین را لغو کرد.
اهمیت این اصلاح فراتر از نمادپردازی است؛ ابتکاری که در سال ۲۰۲۵ از سوی «شتابدهنده جهانی برای اشتغال و حمایت اجتماعی» آغاز شد، برآورد میکند که ۶۰ درصد زنان شاغل در ازبکستان در اقتصاد غیررسمی فعالیت میکنند و این طرح میکوشد آنها را به مشاغل رسمی با دسترسی به حقوق بازنشستگی و بیمه درمانی منتقل کند.
موانع عمیق اجتماعی
با وجود اصلاحات، خشونت مبتنی بر جنسیت و هنجارهای زیانبار اجتماعی همچنان چالشهای اصلی باقی مانده است. به گفته نهاد «زنان سازمان ملل»، در همه کشورهای آسیای مرکزی چارچوبهای قانونی وجود دارد اما در اجرای آنها شکافهایی باقی است.
بر اساس آمار رسمی که از سوی سنا منتشر شده، تنها در نیمه نخست سال ۲۰۲۵ در ازبکستان ۴۸ هزار و ۳۰۳ مورد آزار و خشونت علیه زنان ثبت شده که نسبت به دوره مشابه سال قبل افزایش چشمگیری نشان میدهد. در همین بازه زمانی بیش از ۶ هزار نفر تحت پیگرد قضایی قرار گرفتهاند.
زنانی که در معرض خشونت قرار دارند میتوانند ظرف ۲۴ ساعت دستورهای حمایتی دریافت کنند، به پناهگاهها و خدمات حقوقی دسترسی یابند و مرتکبان نیز ممکن است ملزم به گذراندن دورههای بازپروری شوند یا با مجازاتهای اداری روبهرو شوند.
در اکتبر ۲۰۲۵، یک پناهگاه جدید برای زنان بازمانده از خشونت مبتنی بر جنسیت در منطقه فرغانه افتتاح شد که خدمات اجتماعی، حقوقی و روانشناختی ارائه میدهد.
آکیکو فوجی، نماینده مقیم برنامه توسعه ملل متحد، تاکید کرد: «پیشرفتهای حقوقی و آموزشی قابل توجه است اما دستیابی به برابری جنسیتی پایدار مستلزم آن است که مردان به متحدان فعال در خانوادهها، محیطهای کار و جوامع تبدیل شوند.»
کارزارهایی مانند کمپین «۱۶ روز کنش علیه خشونت مبتنی بر جنسیت» در سال ۲۰۲۵ و برنامههای توانمندسازی جامعه، برای تغییر هنجارهای اجتماعی و تقویت سازوکارهای حفاظتی طراحی شدهاند.