سرنوشت مبهم بدهی‌های کاراکاس به تهران؛ ایران چه کمک‌های مالی و سرمایه‌‌هایی را روانه ونزوئلا کرد؟

در حالی که طبق آمارهای رسمی گمرکی، صادرات کالاها و خدمات ایرانی به ونزوئلا در سال‌های اخیر به ۱۶۰ میلیون دلار نرسیده، برخی منابع اعلام کرده‌اند که صادرات ایران به این کشور طی دو سال اخیر بین ۲ تا ۳ میلیارد دلار بوده که با توجه به این که عمده آن به صورت تهاتر مستقیم نفت با فرآورده‌های نفتی از جمله بنزین و طلا بوده لزوما از مسیرهای سنتی گمرکی با ثبت ارزش دلاری عبور نکرده‌اند.

در مقابل، صادرات رسمی کالاها و خدمات ونزوئلایی به ایران هیچ‌گاه به ۲۰ میلیون دلار هم نرسیده و به عنوان نمونه در دوران رونق تجارت دو کشور در سال ۲۰۲۲ به ۱ میلیون دلار هم نرسیده است.

این آمار به ظاهر از کفه سنگین ایران در روابط تجاری‌اش با ونزوئلا حکایت دارد اما با رخداد تحولات اخیر در ونزوئلا و ربوده شدن نیکلاس مادورو، رئیس جمهوری این کشور و متحد اصلی ایران در قاره آمریکا، توسط نیروهای ویژه ایالات متحده، سرنوشت سرمایه‌گذاری‌ها و کمک‌های مالی تهران به کاراکاس در هاله‌ای از ابهام قرار گرفته است.

اصلی‌ترین محور همکاری‌های دو کشور است که شامل نوسازی زیرساخت‌های ونزوئلا توسط ایران بود.

نفت، گاز و پتروشیمی

قرارداد نوسازی پالایشگاه «ال‌پالیتو» (El Palito) به ارزش حدود ۱۱۰ میلیون یورو امضا در مه ۲۰۲۲ امضا و بخش‌هایی از بازسازی پالایشگاه در سال ۲۰۲۳ به بهره‌برداری رسید. همچنین پروژه‌ بزرگتری برای مجتمع پالایشی «پاراگوانا» (بزرگترین در ونزوئلا) در جریان است که ارزش مجموع آن‌ها بیش از ۴۶۰ میلیون یورو برآورد می‌شود.

قرارداد ساخت ۴ فروند نفتکش افراماکس بین شرکت صنعتی دریایی ایران (صدرا) و شرکت ملی نفت ونزوئلا (PDVSA) مربوط به قرارداد قدیمی حدود ۲۰۰۶–۲۰۰۷ است که هدف آن ساخت چهار نفتکش بزرگ برای ونزوئلا بوده است.

ارزش هر فروند حدود ۳۰ تا ۳۵ میلیون دلار برآورد می‌شود که برای ۴ فروند در مجموع حدود ۱۲۰–۱۴۰ میلیون دلار برآورد می‌شود. نفتکش‌ «سوروکایما» (Sorocaima) و «یوراکو» (Yoraco) جزء همین قرارداد بوده‌ که تحویل شده‌اند. روزنامه تهران‌تایمز حدود دو سال پیش به نقل از مقام‌های ونزوئلایی تایید کرده که تحویل نفتکش‌های سوم و چهارم نیز توسط شرکت صدرا انجام شده است.

همچنین، طبق اظهارات رسمی مدیر شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی ایران (NIORDC)، در سال ۲۰۲۴ این شرکت بیش از ۱.۷ میلیون قطعه و تجهیزات پالایشگاهی را برای پالایشگاه‌های ونزوئلا تولید و ارسال کرده است.

ایران و ونزوئلا طی دو سال گذشته قراردادهایی نیز برای تعمیر و راه‌اندازی واحدهای پتروشیمی به‌ویژه واحدهای آمونیاک، افزایش ظرفیت ذخیره‌سازی، تقویت سیستم انتقال و افزایش ظرفیت بارگیری نفت و فرآورده‌ها در یکی از مهم‌ترین پایانه‌های نفتی ونزوئلا یعنی خوزه و تامین تجهیزات سیستم‌های اتوماسیون، ابزار دقیق و تقویت فشار گاز امضا کرده و به تفاهم‌هایی نیز برای مشارکت ایران در توسعه میدان‌های نفت و گاز ونزوئلا رسیده‌اند.

صنعت خودرو

ایران خودرو و سایپا از دهه ۲۰۰۰ میلادی در ونزوئلا فعال بوده‌اند. آن‌ها در شرکت مشترک ونیر‌اُتو (Venirauto) با ونزوئلا همکاری داشته‌اند تا خودروهایی مانند سمند و پراید را در ونزوئلا مونتاژ کنند.

این همکاری بیشتر معطوف به صادرات و مونتاژ خودرو بوده، و نه سرمایه‌گذاری گسترده برای تولید و ساخت کارخانه؛ به همین دلیل نیز ارزش قراردادهای راه‌اندازی خطوط مونتاژ و صادرات هزاران دستگاه خودرو (مانند تارا و دنا) در فازهای مختلف بین ۵۰ تا ۱۰۰ میلیون دلار تخمین زده شده است.

دو کشور برای توسعه صنعت ساخت تراکتور به توافق رسیدند. شرکت «ونیران تراکتور» (Veniran Tractor) با مشارکت شرکت تراکتورسازی ایران و شرکت دولتی ونزوئلا (CVG) در ایالت بولیوار تاسیس شد تا تراکتورهای کشاورزی را در ونزوئلا مونتاژ و تولید کند.

نخستین خط تولید تراکتور ایرانی در ونزوئلا در سال ۲۰۰۵ راه‌اندازی شد و ۴۰۰ دستگاه تراکتور ایرانی‌ توسط هوگو چاوز، رئیس جمهور وقت ونزوئلا به کشاورزان تحویل داده شد.

در اساسنامه این شرکت، سهام طرف ایرانی حدود ۵۱ درصد با سرمایه اولیه حدود ۱۶.۳۲۳ میلیون دلار و سهام طرف ونزوئلایی حدود ۴۹ درصد با حدود ۱۵.۸۶۱ میلیون دلار سرمایه‌گذاری تعیین شده بود، یعنی سرمایه‌گذاری اولیه کل برای راه‌اندازی خط تولید و مونتاژ حدود ۳۲ میلیون دلار بوده است.

مطابق گزارش رسانه‌های ایران، در طول حدود دو دهه فعالیت، این شرکت طی دو دهه گذشته بیش از ۸ هزار دستگاه تراکتور و حدود ۱۰ هزار ادوات کشاورزی تولید کرده است.

برق

همزمان با سفر نیکلاس مادورو به تهران در سال ۱۴۰۱ (۲۰۲۲) و امضای سند همکاری ۲۰ ساله، گروه مدیریت پروژه‌های نیروگاهی ایران (مپنا) به یکی از بازیگران کلیدی در بازسازی زیرساخت‌های ونزوئلا تبدیل شد.

در ۲۲ خرداد ۱۴۰۱، نیکلاس مادورو به همراه هیاتی از وزرای خود از کارخانجات مپنا (به‌ویژه شرکت توگا، سازنده توربین) بازدید کرد. او در این بازدید، توانمندی مپنا را «معجزه صنعتی» خواند و رسما از مدیران مپنا دعوت کرد تا برای بررسی پروژه‌های نیروگاهی به کاراکاس سفر کنند.

مذاکرات مپنا با دولت ونزوئلا بر سه محور اصلی استوار بوده است: تعمیرات اساسی (Overhaul)، احداث نیروگاه‌های جدید و تامینلوکوموتیو و نوسازی سیستم حمل‌ونقل ریلی ونزوئلا.

در حال حاضر (۲۰۲۴-۲۰۲۵)، همکاری مپنا با ونزوئلا از فاز «تفاهم‌نامه» به فاز «عملیاتی» در بخش سرویس و نگهداری نیروگاهی رسیده است. مپنا اکنون به عنوان یکی از اصلی‌ترین شرکای استراتژیک ونزوئلا برای رفع خاموشی‌های گسترده در این کشور و بازسازی شبکه برق فرسوده این کشور شناخته می‌شود.

البته با توجه به کمبود نقدینگی در ونزوئلا، مدل پرداخت مپنا عمدتاً بر پایه تهاتر (دریافت نفت یا میعانات گازی در ازای خدمات مهندسی) یا استفاده از منابع مالی مشترک تنظیم شده است.

یورونیوز فارسی را در ایکس دنبال کنید

مسکن

ایران در دهه‌های گذشته بیش از چند میلیارد دلار در پروژه‌های ساخت مسکن‌ در ونزوئلا سرمایه‌گذاری کرده است. این پروژه‌ها در دهه‌های ۸۰ و ۹۰ شمسی (دهه ۲۰۰۰ میلادی) آغاز شده بودند، ایران در ابتدا قراردادهایی برای ساخت ۱۰ تا ۴۰ هزار واحد مسکونی در ونزوئلا داشته، اما تمامی این قراردادها به مرحله اجرا نرسیده‌اند. ارزش کلی این توافق حدود ۴۰۰ میلیون دلار اعلام شده بود.

سفیر ونزوئلا در تهران پیشتر اعلام کرده که ایران سهمی در ساخت حدود ۲۰ هزار واحد در ونزوئلا داشته است که بخش قابل‌توجهی از آن توسط شرکت «کیسون» ساخته شده است. اما رئیس کانون انبوه‌سازان تهران تایید کرده که حدود ۱۰ هزار مسکن توسط شرکت‌های ایرانی ساخته شده است.

البته گزارش شده که ونزوئلا به دلیل بحران اقتصادی، بدهی سنگینی به شرکت کیسون و سایر پیمانکاران ایرانی پیدا کرد که باعث توقف بسیاری از پروژه‌ها در میانه دهه نود خورشیدی شد؛ گفته می‌شود که بخشی از این مطالبات هنوز هم وصول نشده‌اند.

کارخانجات سیمان و لبنیات

ایران و ونزوئلا در چارچوب گسترش همکاری صنعتی، پروژه احداث کارخانه سیمان «سرو‌ آزول» (Cerro Azul) را در ایالت موناگاس را دنبال کردند. اولین قراردادها هم در حوالی سال ۲۰۰۳ تا ۲۰۰۵ میلادی بسته شد. این پروژه با سرمایه‌گذاری اصلی دولت ونزوئلااجرا شد (حدود ۳۹۵ میلیون دلار) و نقش ایران در زمینه ساخت و تجهیز و اجرای مهندسی بود و نه تامین مالی کامل.

دو کشور در سال ۲۰۰۷ نیز توافق کردند تا ایران مجموعه‌ای از کارخانجات تولید لبنیات را با ظرفیت پردازش روزانه ۳۶۰ تن شیر در ونزوئلا تاسیس کند. مطابق گزارش‌های منتشر شده در رسانه‌های ونزوئلا در مجموع ۱۳ کارخانه لبنیات در قالب این قرار ساخت و افتتاح شدند. ارزش سرمایه‌گذاری هر کارخانه حدود ۳۰۰ هزار دلار برآورد شده بود.

فروشگاه ایرانی «مگاسیس» در ونزوئلا

شرکت ایرانی اتکا وابسته به وزارت دفاع جمهوری اسلامی ایران است در تابستان ۱۳۹۹ (۲۰۲۰) نخستین هایپرمارکت ایرانی را در کاراکاس پایتخت ونزوئلا افتتاح کرد. نام این فروشگاه «مگاسیس»(Megasis) بود و هدف آن عرضه کالاهای ایرانی به بازار ونزوئلا اعلام شد.

فروشگاه مگاسیس در ساختمانی حدود ۲۰ هزار متر مربع واقع شده است. این فروشگاه نه فقط کالاهای ایرانی داشت بلکه بخشی از محصولات ونزوئلایی را نیز عرضه می‌کرد. در گزارش‌های رسانه‌ای محلی گفته شده که فعالیت این فروشگاه برای صدها ونزوئلایی شغل ایجاد کرد.

سرمایه‌گذاری اولیه برای افتتاح فروشگاه مگاسیس حدود ۱۰ میلیون دلار برآورد شده بود.

بانک و خط اعتباری

بانک مشترک ایران و ونزوئلا در سال ۲۰۱۰ میلادی با سرمایه اولیه حدود ۲۰۰ میلیون دلار و مشارکت دو بانک ایرانیِ توسعه صادرات ایران و بانک صنعت ونزوئلا بانکی تاسیس شد. هر کشور نصف سرمایه را تامین کرد تا بانک بتواند پروژه‌های مشترک اقتصادی و صنعتی دو کشور را تامین مالی کند.

در ابتدا هدف بود که حتی سرمایه بانک به حدود ۱.۲ میلیارد دلار افزایش یابد تا بتواند پروژه‌های بزرگ‌ را زودتر تامین مالی کند اما این هدف محقق نشد. این بانک همچنان در ایران ثبت و تحت نظارت بانک مرکزی فعالیت می‌کند، اما عملکرد عملیاتی آن به دلیل تحریم‌های ایالات متحده و مشکلات مالی ونزوئلا بسیار محدود بوده و به گزارش رسانه‌های ایران در حال حاضر عملا تعطیل است.

نیکلاس مادورو، رئیس‌جمهور وقت ونزوئلا در تابستان ۲۰۱۵ میلادیاعلام کرد که ایران به ونزوئلا خط اعتباری (credit line) به ارزش تقریباً ۵۰۰ میلیون دلار برای همکاری‌های صنعتی و توسعه‌ای اختصاص داده است. این خط اعتباری برای تامین مالی سرمایه‌گذاری‌های مشترک و پروژه‌های اقتصادی بوده و بخشی از آن برای خرید کالاهای صنعتی، محصولات دارویی، تجهیزات و کمک به پروژه‌های تولیدی در ونزوئلا تعیین شده بود.

البته مشخص نیست چقدر از این اعتبار تا چه زمانی استفاده شده یا بازپرداخت شده است.

علم، فناوری و نظامی

ایران و ونزوئلا در زمینه مونتاژ پهپادهای شناسایی و تجهیزات پدافندی، نوسازی قایق‌های تندرو نیروی دریایی ونزوئلا و نصب موشک‌های ضدکشتی ایرانی بر روی آن‌ها، تولید داروهای نانو و بیوتکنولوژی ایرانی در ونزوئلا و اعطای بورسیه‌های تحصیلی نیز قراردادهایی امضا کرده‌اند.

کشاورزی فراسرزمینی

ونزوئلا بر اساس بخشی از سند جامع همکاری ۲۰ ساله با ایران، یک میلیون هکتار زمین کشاورزی برای کشت محصولات استراتژیک (مانند ذرت و سویا) در اختیار ایران قرار داده است. این پروژه به دلیل وسعت خاک ونزوئلا و نیاز ایران به نهاده‌های دامی، یکی از استراتژیک‌ترین بخش‌های همکاری است که در حال حاضر در مرحله مطالعات خاک‌شناسی و واگذاری قطعات است.

یورونیوز فارسی را در اینستاگرام دنبال کنید

مطالبات ایران

بر اساس گزارش‌های غیررسمی و اظهارات برخی نمایندگان مجلس ایران در اواخر سال ۲۰۲۵، برآورد می‌شود ونزوئلا بابت دریافت خدمات فنی و مهندسی، پروژه‌های زیرساختی و محموله‌های نفتی، حدود ۲ تا ۴ میلیارد دلار بدهی به ایران داشته باشد. گفته می‌شود بخشی از این بدهی نه به‌صورت نقدی، بلکه در قالب تعریف پروژه‌های جدید، تهاتر انرژی و همکاری‌های عملیاتی در حال تسویه یا بازپرداخت غیرمستقیم بوده است.

در کنار این بدهی‌ها، برخی گزارش‌های بین‌المللی از جمله گزارش‌هایی که در رسانه‌هایی مانند لاتین تایمز(Latin Times) منعکس شده، مدعی‌اند که ارزش کل پروژه‌ها و منابع اقتصادی پیوندخورده با ایران در ونزوئلا (اعم از مستقیم و غیرمستقیم) به حدود ۷.۸ میلیارد دلار می‌رسد. این رقم شامل سرمایه‌گذاری مستقیم نقدی نیست، بلکه مجموعه‌ای از اعتبارات، خدمات مهندسی، انتقال فناوری، تهاتر نفت و مشارکت در پروژه‌ها را در بر می‌گیرد.

در عین حال، رقم بالاتر ۱۵ میلیارد دلار که در برخی تحلیل‌ها به‌عنوان «کل سرمایه‌گذاری تاریخی ایران در ونزوئلا» مطرح می‌شود، ناظر بر مجموع ارزش اسمی همکاری‌ها در طول دو دهه است و تنها به پروژه‌های ساخت مسکن، کارخانه‌های سیمان یا لبنیات محدود نمی‌شود؛ بلکه بخش‌هایی مانند انرژی، پالایشگاه‌ها، صنعت نفت و گاز، ماشین‌آلات، حمل‌ونقل و سایر پروژه‌های مشترک را نیز شامل می‌شود. با این حال، هیچ‌یک از این ارقام به‌طور رسمی از سوی دولت‌های ایران یا ونزوئلا تایید نشده‌اند و عمدتا مبتنی بر برآوردهای رسانه‌ای و تحلیل‌های غیررسمی هستند.

با این حال، در پی ربایش نیکلاس مادورو و افزایش احتمال سقوط حکومت او این سوال‌ قدیمی توسط برخی کارشناسان بار دیگر مطرح شده که آیا سرمایه‌گذاری‌ها و همکاری‌های اقتصادی ایران با ونزوئلا با توجه به وجود ریسک بالای بازگشت پول و سرمایه و نیز سودآوری پایین و چه بسا تحمل زیان، توجیه اقتصادی داشته یا صرفا تلاشی بوده برای انجام مانورهای سیاسی توسط حکومت ایران؟