از مرسدس پیوس یازدهم تا پاپاموبیل ژان پل دوم؛ هشت خودروی تاریخی نشان میدهند خودروهای پاپها چگونه تغییر کردهاند. نمایشگاه موزههای واتیکان یک قرن تاریخ را با فناوری، شگفتی و ایمنی مرور میکند
در تاریخ پاپها، زمانی پاپی بود که میتوانست تنها با فشردن یک دکمه به راننده بگوید چه وقت سرعت بگیرد، چه وقت آرامتر براند و حتی چه زمانی به واتیکان برگردد. پاپ دیگری برای آنکه بهتر در میان جمعیت دیده شود، یک خودروی معمولی را به یک خودرو روباز تبدیل کرد. و سپس نوبت ژان پل دوم میرسد که برای سلام دادن به مؤمنان حتی از یک صندلی آرایشگاه که به صندلی مخصوص پاپ تبدیل شده بود استفاده کرد.
خودروهای پاپها خیلی بیش از یک داستان درباره موتور، بدنه و راحتی را روایت میکنند. این خودروها شخصیت پاپها، شیوه حضورشان در میان مردم و بهویژه دگرگونی در ارتباطات نهاد پاپ را نشان میدهند؛ از شکوه تشریفاتی لیموزینها تا تلاش برای ایجاد تماس مستقیم با مؤمنان، و در عین حال لزوم محافظت از کسی که زیر نورافکنها سفر میکند.
این مسیر در نمایشگاه «یک قرن پاپاموبیل» که روز ۲۸ اکتبر در موزههای واتیکان افتتاح شد (منبع به زبان ایتالیایی) و از روز بعد به روی عموم گشوده شد، دنبال میشود. هشت خودروی تاریخی مرسدسبنز تقریباً صد سال تاریخ جابهجایی پاپها را مرور میکنند. در کنار آنها یک خودروی بنز Patent-Motorwagen متعلق به سال ۱۸۸۶، که نخستین اتومبیل تاریخ به شمار میرود، و یک مرسدسبنز کلاس S جدید قرار دارد که نگاه را به تحول اتومبیل گسترش میدهند.
خلاصه این داستان را ساندرو بارباگالو، مسئول مجموعههای تاریخی موزههای واتیکان، چنین بیان میکند: «پیام بسیار ساده است: جابهجایی پاپ برای این است که او بتواند در همه جای جهان به همه نزدیک شود. استفاده از ماشینها فقط چیزی نیست که به جابهجایی ساده پاپ درون شهر واتیکان مربوط باشد».
در این تاریخ، هر پاپ بهگونهای رد پای خود را بر جای گذاشته است، حتی در اینکه چگونه دوست دارد جابهجا شود.
پیوس یازدهم، پاپی که عاشق اتومبیل شد
رابطه مرسدسبنز و واتیکان بهطور رسمی از سال ۱۹۳۰ آغاز میشود؛ زمانی که پیوس یازدهم یک Nürburg 460 (W 08)، یک لیموزین بزرگ که از سوی شرکت خودروسازی آلمانی هدیه شد دریافت میکند. این نخستین خودروی مرسدس است که بهطور منظم توسط یک پاپ استفاده میشود.
آکیله راتّی که در سال ۱۹۲۲ انتخاب شد، مردی فرهیخته، پژوهشگر و دلبسته کوهستان بود و گذشتهای بهعنوان کوهنورد و کاوشگر داشت. پاپی که به دوردستها نگاه میکرد و از نوآوریهای زمان خود رویگردان نبود. اتومبیل برای او به ابزاری برای خروج از واتیکان تبدیل شد؛ پس از دوران طولانی آنچه «حبس پاپها» خوانده میشد و با پایان دولت پاپی در سال ۱۸۷۰ آغاز شده بود.
Nürburg 460 به هیچوجه یک خودروی تشریفاتی استاندارد نبود: فضای داخلی آن با یک صندلی تکنفره برای پاپ، روکششده با بروکات نفیس ابریشم، چوبهای انتخابشده، جزئیات فلزی و سقفی تزیینشده، شخصیسازی شده بود. نوعی سالن پذیرایی متحرک که برای برجسته کردن شأن و جایگاه پاپ طراحی شده بود.
اما موضوع فقط تجمل نبود. برخی خودروهای پاپی آن دوره به یک صفحه کامل دکمههای فرمان مجهز بودند: پاپ میتوانست از طریق دکمههایی با نوشتههایی مانند «جلو»، «آهسته»، «راست» و «بازگشت به واتیکان» به راننده دستور بدهد. چیزی شبیه یک دستگاه کنترل از راه دور، پیش از آنکه چنین چیزی اختراع شود.
یوحنا بیستوسوم، پاپ مهربانی که پنجرهها را باز کرد
با یوحنا بیستوسوم، شیوه فهم حضور عمومی پاپ نیز تغییر میکند. آنجلو رونکالی، «پاپ مهربان»، سبکی غیررسمی، شخصیتی شاد و توان طبیعی برقراری ارتباط با مردم داشت. دوران پاپی او که با شورای دوم واتیکان شناخته میشود، کلیسا را وارد دورهای از گفتوگوی بیشتر و گشودگی میکند.
اتومبیلها نیز کمکم این دگرگونی را دنبال میکنند. در سال ۱۹۶۰ یک مرسدس 300 d لاندوله (W 189) میرسد که شیشههای عقب آن کاملاً قابل برداشتن است تا پاپ بتواند در دید عموم باشد و در مراسم عمومی بهتر به مردم سلام بدهد.
جزئیات این خودروها از همان زمان بر اساس نیازهای مهمترین سرنشین طراحی میشود: صندلی مرکزی با تنظیم برقی، دکمههای در دسترس برای کنترل تهویه و ارتباطات، و پلههای خودکار برای آسانتر شدن سوار و پیاده شدن.
به نظر میرسد مرسدسبنز فهمیده بود که خودروی پاپ فقط نباید او را به مقصد برساند، بلکه باید امکان دیدار او با مردم در طول مسیر را فراهم کند.
پل ششم، پاپ مسافری که پاپاموبیل را اختراع کرد
اگر پاپی باشد که سفر را به بخش اساسی ارتباطات پاپی تبدیل کرده، آن پاپ پل ششم است. جووانی باتیستا مونتینی نخستین پاپ دوران مدرن است که با هواپیما سفر میکند و مجموعهای از سفرهای رسالتی بینالمللی را انجام میدهد و حتی به مکانهایی میرود که پیش از او هیچ پاپی هرگز به آنجا نرفته بود.
او در سال ۱۹۶۴ به سرزمین مقدس پرواز میکند، سپس در سال ۱۹۶۵ به هند میرود و در سالهای بعد نیز به دیگر قارهها سفر میکند. پاپ نمیخواهد فقط از رم با مؤمنان سخن بگوید؛ او میخواهد به کشورهای آنها برود، آنها را ملاقات کند و از نزدیک دیده شود.
مرسدس 600 پولمن لاندوله (W 100) او، متعلق به سال ۱۹۶۵، در بخش عقب سقفی بازشو دارد تا پاپ بتواند به راحتی به جمعیت سلام کند.
در سال ۱۹۶۷ یک مرسدس 300 SEL پولمن (W 109) هم اضافه میشود؛ یکی دیگر از خودروهایی که تحول اتومبیلهای پاپی را نشان میدهد.
اما تولد پاپاموبیل مدرن بیش از هر چیز به یک نیاز عملی وابسته است. همانطور که بارباگالو روایت میکند، «تا دوره پل ششم و بعد هم با یوحنا پل اول، که همانطور که همه میدانیم دوران پاپی بسیار کوتاهی داشت، پاپ در دیدارها، حتی در سالن پل ششم، با صندلی حامل وارد میشد».
آن نخستین خودرو هنوز یک اتومبیل سری بود که در اختیار پاپ قرار داده شده بود؛ اما نشانه تغییری تعیینکننده بود: پاپ دیگر فقط نباید جابهجا میشد، بلکه میتوانست از میان میدان عبور کند و در دید همه زائران قرار بگیرد.
برای فهم تفاوت میان سدانهای سنتی پاپی و پاپاموبیلها، بارباگالو تحول این وسایل را مرور میکند: «تحول بهگونهای بوده که همواره بر سه جنبه تأکید شده است: از یک سو راحتی پاپ، از سوی دیگر امنیت پاپ و از سوی سوم اینکه پاپ بتواند دیده شود. زیرا در سدانها، یعنی همان ماشینهای سیاه، پاپ فقط توسط کسانی دیده میشود که در سمت او هستند، در حالی که در پاپاموبیل بدون تفاوت از راست و چپ و جلو و پشت دیده میشود. این البته تفاوت میان این دو وسیله نقلیه را ایجاد میکند».
ژان پل دوم، پاپِ جمعیتها و صندلی آرایشگاه
با ژان پل دوم، پاپاموبیل به یک نماد تبدیل میشود. کارول وویتیلا پاپی با حضور فیزیکی پرقدرت، عادتکرده به تماس مستقیم، سفرهای بزرگ بینالمللی و جمعیتهای میلیونی است. او پیش از آنکه پاپ شود، بازیگر، شاعر، دوستدار ورزش و عاشق کوهستان بود. جای تعجب نیست که چندان علاقهای به نشستن در یک لیموزین بسته نداشت.
او از همان آغاز استفاده از صندلی حامل سنتی، یعنی تخت روانی که پاپها در مراسم بر روی آن حمل میشدند، را نپذیرفت و وسیلهای موتوری را ترجیح داد که امکان حرکت و سلام دادن آزادانه را به او بدهد.
در اینجا یکی از جالبترین نکات تاریخ پاپاموبیلها رخ میدهد: برای برخی از نخستین خودروهای روباز، یک صندلی چرخان آرایشگاه روی پایهای فلزی نصب شد. صندلیای بهظاهر نامعمول برای رهبر کلیسای کاتولیک، اما بسیار کارآمد تا او بتواند بچرخد و از هر طرف به جمعیت سلام کند.
مرسدسی که تصویر پاپاموبیل مدرن را در ذهن عموم تثبیت میکند در سال ۱۹۸۰ و همزمان با سفر ژان پل دوم به آلمان میرسد. این خودرو یک 230 G (W 460) بر پایه کلاس G است، با صندلی مرتفع و گنبد بزرگ شفاف در بخش عقب. پاپ میتواند از هر سو دیده شود و در عین حال در برابر بدی هوا محافظت میشود.
روز ۱۳ مه ۱۹۸۱، سوءقصد در میدان سنتپیِتر همهچیز را تغییر میدهد. از آن زمان به بعد، امنیت پاپ اهمیتی محوری پیدا میکند و پاپاموبیلها بهتدریج به سامانههای ضدگلوله مجهز میشوند.
همانطور که بارباگالو یادآوری میکند، «آن نخستین پاپاموبیل، البته یک خودروی سری بود که در اختیار پاپ قرار گرفت و هیچگونه راحتی و هیچ جنبهای از نظر امنیت نداشت؛ اما از آن لحظه به بعد، تحولاتی رخ داد که متأسفانه اندوهبارانه به سوءقصد میدان سنتپیِتر علیه ژان پل دوم نیز گره خورده است؛ پس از آن بود که پاپاموبیلهای بهشدت زرهی، همانگونه که امروز نیز هستند، پدید آمدند».
کلاس G به یکی از شناختهشدهترین مدلهای دوران پاپی او تبدیل میشود. در سال ۱۹۹۷ یک مرسدس S 500 با فاصلهمحور بلند لاندوله (سری 140) نیز میرسد که سقف نرم عقب آن بهصورت هیدرولیکی باز و بسته میشود و صندلی بزرگی برای پاپ دارد.
در سال ۲۰۰۲ مرسدس ML 430 «پاپاموبیل» (W 163) نیز به تاریخ خودروهای پاپی اضافه میشود؛ یک خودروی شاسیبلند دیگر که مطابق نیازهای پاپ تغییر یافته است.
بندیکت شانزدهم، فناوری و جستوجوی حفاظت
با بندیکت شانزدهم سبک دوباره تغییر میکند. یوزف راتسینگر، الهیدان و روشنفکر، در مقایسه با حضور پررنگ سلف خود رویکردی محتاطانهتر دارد؛ اما از سنت دیدارهای نزدیک با مؤمنان چشمپوشی نمیکند.
در سال ۲۰۱۲ مرسدس ML 500 «پاپاموبیل» (W 166) میرسد که سطوح شیشهای بزرگتری دارد تا دید بهتر شود و مرز میان پاپ و کسانی که در طول مسیر با او روبهرو میشوند، کمتر محسوس باشد.
این پاپاموبیل میکوشد دو نیاز اکنون جداییناپذیر، یعنی حفاظت و نزدیکی را با هم آشتی دهد. پاپ باید بتواند دیده شود و در عین حال در شرایط امن حرکت کند.
خودرویی که فقط خودرو نیست
امروز پاپاموبیل بسیار بیش از یک وسیله حملونقل است. این خودرو ابزاری است که بهوسیله آن پاپ میتواند بهطور فیزیکی به مؤمنان برسد، آنها را سلام کند و برکت بدهد. همانطور که لئونه چهاردهم در مراسم افتتاح نمایشگاه یادآوری کرد، این خودرو به وسیلهای برای نزدیکتر کردن پاپ به مردم تبدیل شده است.
و جزئیاتی جالب وجود دارد که نشان میدهد رابطه با این وسایل تا چه حد ویژه است: صندلی مخصوص پاپ مانند دیگر جایگاهها نیست. هیچکس نباید روی جای او بنشیند و هر جزئی، از موقعیت صندلی تا میله نگهدارنده، بر اساس نیازهای او طراحی شده است. حتی میلهای که پاپ هنگام سفر در حالت ایستاده آن را میگیرد، میتواند گرم شود.
نمایشگاه موزههای واتیکان که در تالار شیشهای باغ مربع برپا شده، تا ۲۸ ژانویه ۲۰۲۷ میلادی باز خواهد بود. فرصتی است تا دریابیم حتی شیوهای که یک پاپ برای سفر انتخاب میکند، میتواند چیزهای زیادی از نوع حضور او در جهان روایت کند.
خودروهای پاپیِ به نمایش درآمده
· مرسدسبنز Nürburg 460 (W 08)، ۱۹۳۰
· مرسدسبنز 300 d لاندوله (W 189)، ۱۹۶۰
· مرسدسبنز 600 پولمن لاندوله (W 100)، ۱۹۶۵
· مرسدسبنز 300 SEL پولمن (W 109)، ۱۹۶۷
· مرسدسبنز 230 G (W 460)، ۱۹۸۰
· مرسدسبنز S 500 با فاصلهمحور بلند لاندوله (سری 140)، ۱۹۹۷
· مرسدسبنز ML 430 «پاپاموبیل» (W 163)، ۲۰۰۲
· مرسدسبنز ML 500 «پاپاموبیل» (W 166)، ۲۰۱۲
دو خودروی دیگر نیز افق زمانی نمایشگاه را گسترش میدهند: یک بنز Patent-Motorwagen متعلق به سال ۱۸۸۶ و یک مرسدسبنز کلاس S جدید.