با افزایش حملات متقابل در دو هفته گذشته، احتمال گسترش دامنه جنگ و ورود احتمالی نیروهای زمینی آمریکا به خاک ایران، به یکی از بحثهای اصلی در فضای سیاسی و رسانهای تبدیل شده. در چنین شرایطی، مردم عادی چگونه به این سناریو نگاه میکنند؟ فرصتی برای تغییر حکومت یا تهدیدی علیه تمامیت ارضی؟
پس از مجموعه حملات هوایی آمریکا و اسرائیل به اهدافی در مناطق مختلف ایران، بهویژه در جنوب کشور، و در پی حملات موشکی ایران به مواضع آمریکا در منطقه، گمانهزنیها درباره احتمال تغییر ماهیت این درگیری افزایش یافته است. در همین حال، گزارشهایی درباره تقویت حضور نظامی آمریکا در خاورمیانه، انتقال تجهیزات بیشتر و آمادهسازی برای سناریوهای مختلف منتشر شده است.
آگهی
آگهی
دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، در روزهای اخیر بارها تأکید کرده که گزینههای مختلف در قبال ایران روی میز است و در عین حال از امکان دستیابی به یک توافق سخن گفته است. مقامهای آمریکایی نیز همزمان با تأکید بر تلاشهای دیپلماتیک، درباره آمادگی نظامی واشنگتن برای پاسخ به اقدامات ایران صحبت کردهاند.
در مقابل، مقامهای جمهوری اسلامی ایران نیز هشدار دادهاند که هرگونه ورود نیروهای آمریکایی به خاک ایران با واکنش شدید مواجه خواهد شد. امیر سرتیپ محمد اکرمینیا، سخنگوی ارتش ایران، گفته است: «اگر آمریکاییها پایشان به یکی از جزایر ما برسد، ما حتما آمریکاییها را حتی در خاک خود هم هدف قرار خواهیم داد.»
همچنین برخی مقامهای ایرانی نظیر احمد بخشایش اردستانی از نمایندگان فعلی مجلس، تهدید کردهاند که در صورت حمله زمینی آمریکا، تهران ممکن است حمله زمینی به کشورهایی چون کویت و بحرین که میزبان نیروهای آمریکایی هستند، را در دستور کار قرار دهد.
در چنین شرایطی، پرسش اصلی این است که مردم عادی ایران چگونه به سناریوی ورود نیروی زمینی آمریکا نگاه میکنند؟ آیا آن را فرصتی برای تغییر حکومت میدانند یا تهدیدی علیه تمامیت ارضی کشور؟
یورونیوز در گفتوگو با شماری از شهروندان عادی در ایران، دیدگاههای متفاوتی درباره این احتمال جویا شده است. این گفتوگوها یک نظرسنجی گسترده نیستند، بلکه تصویری محدود از بخشی از جامعه ایران ارائه میدهند؛ جامعهای که دیدگاههای آن درباره جنگ، جمهوری اسلامی و نقش قدرتهای خارجی بسیار متنوع است. برای حفظ امنیت افراد، اسامی استفادهشده در این گزارش تغییر یافته یا بهصورت نام مستعار ذکر شدهاند.
«اکثر کسانی که میشناسم مخالف جنگاند»
علی، ۳۶ ساله، ساکن کرج و فعال در حوزه ایرانیتکاری، معتقد است ورود نیروی زمینی آمریکا به ایران بعید است.
او به یورونیوز گفت: «به نظرم آمریکا با نیروی زمینی وارد ایران نمیشود. حتی اگر بخواهد چنین کاری بکند، نمیتواند جزایر یا جنوب ایران را تصرف کند.»
علی که با هرگونه جنگ مخالف است، میگوید مردم ایران بیش از هر چیز از پیامدهای اقتصادی و اجتماعی درگیری نظامی آسیب خواهند دید. با این حال، او معتقد است ادامه محاصره دریایی و فشارهای اقتصادی نیز زندگی مردم را دشوار کرده است.
در شرایطی که تنگه هرمز همچنان یکی از نقاط حساس تنش میان ایران و آمریکا محسوب میشود، اختلال در مسیرهای انرژی و تجارت دریایی فشار مضاعفی بر اقتصاد ایران وارد کرده است.
علی در پاسخ به این پرسش که بین ادامه محاصره دریایی و جنگ، کدام گزینه را ترجیح میدهد، گفت: «رفع محاصره دریایی را، به هر شکلی، ترجیح میدهم.»
او درباره تغییر نگاه مردم نسبت به جنگ نیز گفت: «اکثر کسانی که میشناسم، مخالف جنگاند. البته قبل از جنگ چهلروزه موافق بودند، اما چون آن جنگ به سقوط نظام منتهی نشد، الان اکثرشان مخالف جنگ شدهاند. یعنی میگویند این نظام با جنگ سقوط نمیکند و فقط سختیهای ناشی از جنگ شامل حال مردم میشود. به نظر خودم هم این رژیم با جنگ سقوط نمیکند.»
علی درباره احتمال حمله ایران به کشورهای منطقه در صورت ورود نیروهای آمریکایی نیز گفت: «دوره جنگ زمینی گذشته است. نیروی نظامی آنها پیشرفتهتر از نیروی نظامی ما است. اگر نیروی زمینی ما وارد کویت شود، از هوا بمباران میشود و کاری از پیش نمیبرد.»
«اشغال خاک ایران، شکست مفتضحانهای برای جمهوری اسلامی است»
جمشید، ۴۴ ساله، که در تهران یک دکه مطبوعاتی دارد، برخلاف علی معتقد است احتمال ورود نیروهای آمریکایی به جنوب ایران یا جزایر کشور جدی است.
او میگوید نشانههای موجود نشان میدهد آمریکا ممکن است برای افزایش فشار بر جمهوری اسلامی، گزینههای نظامی گستردهتری را بررسی کند. با این حال، او تأکید میکند که ورود ارتش آمریکا هزینه سنگینی برای مردم ایران خواهد داشت.
جمشید به یورونیوز گفت: «به عنوان یک ایرانی دوست نداشتم اوضاع به اینجا بکشد، چون اگر قرار باشد وارد شدن ارتش آمریکا به ایران با زدن زیرساختها و پلها و منابع اولیه و پایگاهها و پتروشیمی باشد، ایران خیلی ضرر میکند. این وضع دیگر صرفا به زیان جمهوری اسلامی نیست و مردم ایران هم ضرر میکنند.»
او در عین حال میگوید اگر ورود نیروهای آمریکایی بدون تخریب گسترده زیرساختها و با هدف تغییر سیاسی همراه باشد، ممکن است بخشی از جامعه آن را متفاوت ارزیابی کند.
جمشید میگوید: «ولی اگر ورود نیروی زمینی آمریکا به معنای تخریب زیرساختهای کشور نباشد و جمهوری اسلامی ساقط شود یا چنان ضربهای بخورد که دولتی روی کار بیاید که با آمریکا توافق کند و ایران مثل چین بعد از مائو شود، ترجیح میدهم ارتش آمریکا وارد ایران شود.»
در هفتههای اخیر، همزمان با ادامه حملات متقابل میان ایران، آمریکا و اسرائیل و افزایش حضور نظامی آمریکا در منطقه، بحث درباره امکان یک درگیری گستردهتر در داخل ایران نیز شدت گرفته است. با این حال، تجربه جنگهای اخیر آمریکا در افغانستان و عراق همچنان یکی از مهمترین عوامل نگرانی میان بخشی از مردم ایران درباره هرگونه مداخله زمینی خارجی است.
جمشید معتقد است اشغال بخشی از خاک ایران میتواند ضربه سنگینی به جمهوری اسلامی وارد کند، اما درباره پیامدهای پس از آن هشدار میدهد.
او گفت:«به هر حال اگر بخشی از ایران اشغال شود، این برای جمهوری اسلامی شکست مفتضحانهای است و احتمال سقوط نظام بیشتر میشود. البته به شرطی که اوضاع مثل جنگ اول آمریکا و عراق نشود که آمریکاییها با نیروی زمینی وارد عراق شدند ولی نیروهایشان را از عراق خارج کردند.»
او همچنین میگوید در میان اطرافیانش، پس از اعتراضات دیماه سال گذشته و ادامه فشارهای اقتصادی، نگاهها نسبت به آینده جمهوری اسلامی تغییر کرده است.
«بعد از وقایع دیماه پارسال، دل مردم با نظام صاف نمیشود دیگر. کسانی که میشناسم، بیشترشان ترجیح میدهند نظام به هر شکل ممکن سقوط کند. بین این افراد هم کسانی دیدهام که تحصیلکردهاند و هم کسانی که تحصیلات بالایی ندارند.»
با این حال، او میگوید کسی را نمیشناسد که بخواهد در صورت ورود ارتش آمریکا به ایران، به شکل مستقیم در کنار نیروهای آمریکایی بجنگد.
«من کسی را نمیشناسم که چنین حرفی بزند. اما ارتش آمریکا نیازی ندارد که مردم عادی برایش بجنگند. وقایع دیماه پارسال خیلی پرهزینه بود و مردم ترجیح میدهند دیگر هزینه ندهند.»
آیا ورود آمریکا به ایران به سقوط جمهوری اسلامی منجر میشود؟
در حالی که برخی از مخالفان جمهوری اسلامی معتقدند هرگونه فشار نظامی خارجی میتواند فرصتی برای تغییر سیاسی در ایران ایجاد کند، گروهی دیگر هشدار میدهند که ورود نیروی زمینی آمریکا ممکن است به جای تغییر حکومت، کشور را وارد مرحلهای طولانی از بیثباتی و درگیری کند.
در هفتههای اخیر، همزمان با ادامه حملات متقابل میان ایران و آمریکا، بحث درباره سناریوهای پس از یک رویارویی زمینی احتمالی، در میان بخشی از جامعه ایران نیز مطرح شده است. برخی معتقدند که تضعیف ساختار نظامی و سیاسی جمهوری اسلامی میتواند زمینه را برای تغییر فراهم کند، در حالی که برخی دیگر بر تجربه عراق و افغانستان تأکید میکنند و نسبت به پیامدهای اشغال نظامی هشدار میدهند.
«شاید اشغال خاک ایران به توافق منجر شود»
لاله، دبیر جامعهشناسی در یکی از دبیرستانهای تهران، معتقد است که ورود احتمالی نیروهای آمریکایی به خاک ایران لزوما به سقوط جمهوری اسلامی منجر نخواهد شد.
او به یورونیوز گفت: «فکر میکنم آمریکا بخشهایی از جزایر یا جنوب ایران را اشغال میکند. اگر این اتفاق بیفتد، به نظرم جمهوری اسلامی زورش نمیرسد قسمتهای اشغالشده ایران را پس بگیرد. حتی ممکن است این اتفاق باعث توافق جمهوری اسلامی با آمریکا شود. اما اشغال قسمتهایی از ایران، باعث سقوط جمهوری اسلامی نمیشود و این حکومت، اشغال خاک ایران را هم به نوعی برای طرفدارانش توجیه میکند. اما در نهایت مجبور است توافق کند تا مناطق اشغالشده ایران را پس بگیرد.»
به گفته او، تجربه چند دهه گذشته نشان داده که ساختار جمهوری اسلامی در شرایط بحرانی توانسته است خود را حفظ کند و حتی حملات خارجی را به ابزاری برای تقویت روایت داخلی خود تبدیل کند.
«با حضور ارتش آمریکا در ایران موافقم»
در مقابل، برخی مخالفان جمهوری اسلامی معتقدند که حتی خطرات ناشی از حضور نظامی خارجی ممکن است از ادامه وضعیت فعلی بهتر باشد.
پریچهر، وکیل دادگستری ۴۶ ساله، احتمال ورود نیروی زمینی آمریکا به ایران را چندان بالا نمیداند، اما میگوید اگر چنین اتفاقی رخ دهد، ممکن است فرصتی برای تغییر ایجاد شود.
او گفت: «بعید میدانم نیروی زمینی آمریکا وارد ایران شود. به نظرم دولت آمریکا ارتش خودش را وارد کشوری که اینقدر پهناور است نمیکند. همین الان وقتی چهار تا سرباز آمریکایی کشته میشوند، جامعه آمریکا واکنش نشان میدهد و کشتهشدن این سربازها برای رئیسجمهور این کشور خیلی مهم است. بنابراین بعید به نظرم میرسد که دولت آمریکا سربازانش را در معرض خطری قرار دهد که به راحتی جانشان را از دست بدهند.»
اما او در پاسخ به این پرسش که آیا در صورت ورود ارتش آمریکا، این امر میتواند مسیر سقوط جمهوری اسلامی را باز کند، گفت:
«به نظرم در این صورت ایران ساقط میشود نه جمهوری اسلامی. یعنی یک حکومت معیوب نصفهنیمه باقی میماند ولی بسیاری از نقاط ایران تخریب میشوند.»
پریچهر با اشاره به تجربه حضور نظامی آمریکا در افغانستان و عراق افزود که قضاوت درباره چنین سناریویی ساده نیست:
«چشماندازی از وضعیت پس از حضور آنها ندارم. ارتش آمریکا قبلا وارد افغانستان و عراق شده. وقتی با افغانها حرف میزنیم، طیف وسیعی از آنها بابت دوران حضور آمریکا در کشورشان ناراضیاند ولی اقلیتی از آنها نسبت به آن دوران رضایت دارند. من شخصا با افغانها صحبت کردهام ولی با عراقیها نه. به هر حال بر اساس تجربه آنها نمیتوانم نظر قاطعی بدهم که با حضور ارتش آمریکا در ایران موافقم یا نه. نمیدانم استقلال کشور واقعا چقدر مخدوش میشود و این موضوع چقدر نارضایتی ایجاد میکند. ولی در حال حاضر فینفسه با حضور ارتش آمریکا در ایران موافقم.»
او دلیل این دیدگاه را چنین توضیح داد: «ما مردم ایران حدود پنجاه سال است که شرایط این کشور در ذیل حکمرانی جمهوری اسلامی را تجربه میکنیم و با همه فراز و نشیبهایش سعی کردیم با دولت و نظام همراهی کنیم، اما وقتی همه راههای بهبود وضع موجود بسته است، آدم با خودش میگوید بهتر است گزینه دیگری را امتحان کنم. حتی اگر به تبعات پیمودن این مسیر جدید اشراف نداشته باشی، باز ترجیح میدهی راه رفته را دوباره طی نکنی و از آن مسیر به طریقی خارج شوی.»
«من و خانوادهام میجنگیم تا کشورمان اشغال نشود»
در سوی دیگر، برخی از شهروندان معتقدند حتی با وجود نارضایتی از حکومت، ورود نیروی نظامی خارجی خط قرمز آنهاست.
مرتضی، ۳۸ ساله و مکانیک در تهران، میگوید حمله زمینی آمریکا به ایران را بعید میداند، اما در صورت وقوع، آن را تهدیدی علیه تمام کشور میبیند.
او گفت:«به نظر من حمله زمینی آمریکا غیرممکن است. آمریکا نهایتا ممکن است تهران را مثل ایام قبل از عید، با بمب و موشک بزند. سطح جنگ را بالاتر از این نمیبرد. اما اگر هم از طریق زمینی وارد شود و بخشهایی از جنوب ایران را اشغال کند، ایران هم کویت و دبی را جوری با موشک میزند که خسارت و نابودی زیادی ایجاد شود.»
او معتقد است حضور آمریکا در خاک ایران باعث سقوط حکومت نخواهد شد:
«ایران خانه ما است و ما اینجا را بهتر میشناسیم. مثل این است که یکی به زور وارد خانه شما بشود. شما به هر طریقی شده، او را از خانهتان بیرون میکنید.»
مرتضی در نهایت درباره وضعیت سیاسی ایران گفت: «با توجه به این اوضاع اقتصادی، به نظرم فعلا جمهوری اسلامی باقی بماند بهتر است چون اگر کنار برود، معلوم نیست مملکت ما دست چه کسانی میافتد. اینطور نمیشود که جمهوری اسلامی سقوط کند و کسانی به قدرت برسند که خوراک و پوشاک من شهروند ایرانی را تامین کنند. جمهوری اسلامی در این شرایط سقوط کند، بدتر میشود که بهتر نمیشود.»
او افزود: «من با ورود نیروی زمینی آمریکا به ایران مخالفم چون اوضاع کشور بدتر میشود. اگر ارتش آمریکا وارد ایران شود، حتما به نیروی زمینی ایران میپیوندم تا از مملکتم و خانوادهام دفاع کنم.»
جامعهای دوپاره میان تغییر و نگرانی از آینده
اظهارات این شهروندان نشان میدهد که نگاه جامعه ایران به احتمال ورود نیروی زمینی آمریکا یکدست نیست. برای بخشی از مخالفان جمهوری اسلامی، مداخله خارجی میتواند فرصتی برای پایان دادن به یک وضعیت سیاسی و اقتصادی فرسایشی باشد. برای بخشی دیگر، حتی در میان منتقدان حکومت، خطر تجزیه، بیثباتی یا تخریب زیرساختهای کشور نگرانی اصلی است.
هر چند این روایتها تنها بازتاب دیدگاه چند شهروند است اما در کنار فاکتورهای دیگر رسانهای و فضای مجازی، تصویری ولومحدود از پیچیدگی نگاه مردم و جامعه ایران در شرایطی ارائه میدهد که همزمان با فشارهای اقتصادی، جنگ، تحریم و آینده نامعلوم سیاسی روبهرو هستند.