فعالان اقلیم و نمایندگان رسانهها برای حضور در یکی از مهمترین کنفرانسهای زیستمحیطی سال با موانع بیسابقهای روبهرو شدهاند.
این هفته نگاهها به شهر بن در آلمان دوخته شده است؛ جایی که نمایندگان از سراسر جهان برای یکی از بزرگترین کنفرانسهای محیط زیستی سال گرد هم آمدهاند.
آگهی
آگهی
شصت و چهارمین نشست نهادهای فرعی (SB64) کنوانسیون چارچوب سازمان ملل متحد درباره تغییرات اقلیمی (UNFCCC) نخستین دور عمده مذاکرات از زمان برگزاری کوپ۳۰ در بلم است؛ جایی که نزدیک به ۲۰۰ کشور با وجود شتاب روزافزون نتوانستند نقشه راهی برای کنار گذاشتن سوختهای فسیلی تدوین کنند.
این مذاکرات که از ۸ ژوئن آغاز شده و تا ۱۸ ژوئن ادامه خواهد داشت، در مقطعی برگزار میشود که فشارها برای تبدیل تعهدات سیاسی به مسیرهای اجرایی در حوزه سازگاری با اقلیم، سوختهای فسیلی، نظامهای غذایی، کاربری زمین، تجارت و گذار عادلانه رو به افزایش است.
یکی از پرسشهای اصلی فراروی این نشست این خواهد بود که ابتکارهای سیاسی چگونه میتوانند خارج از روند رسمی سازمان ملل شکل بگیرند؛ در امتداد موفقیت کنفرانس سانتامارتا درباره سوختهای فسیلی که در ماه آوریل برگزار شد.
با این حال، نگرانیها از آن رو رو به افزایش است که این مذاکرات اقلیمی هرچه بیشتر برای بسیاری از ذینفعان دسترسناپذیر میشود؛ به ویژه برای ساکنان کشورهای در حال توسعه که بیشترین آسیب را از تغییرات اقلیمی میبینند.
«پنجرهای حیاتی» به درون مذاکرات اقلیمی
محمد عدوا، بنیانگذار و مدیر اندیشکده اقلیمی پاور شیفت آفریقا، به یورونیوز ارث میگوید: «مذاکرات اقلیمی بر زندگی میلیاردها نفر در سراسر جهان اثر میگذارد، اما بیشتر مردم نمیتوانند در اتاق حضور داشته باشند.»
او اضافه میکند: «نشستهای خبری جامعه مدنی یکی از مهمترین راههایی است که از طریق آن، افکار عمومی روایتی مستقل از آنچه پشت درهای بسته میگذرد دریافت میکند. این موضوع به ویژه از آن رو اهمیت دارد که بسیاری از روزنامهنگاران، به خصوص از کشورهای در حال توسعه، به دلیل هزینهها، موانع صدور ویزا یا بودجه رو به کاهش تحریریهها نمیتوانند حضوری در این نشستها شرکت کنند.»
طی سه دهه گذشته، شبکه اقدام برای اقلیم (CAN)، که یک شبکه جهانی متشکل از بیش از ۲۵۰۰ سازمان جامعه مدنی در بیش از ۱۵۰ کشور است، در جریان مذاکرات اقلیمی سازمان ملل نشستهای خبری روزانه برگزار کرده است.
این نشستها اصلیترین ابزار این سازمانها برای انتقال آنچه درون مذاکرات میگذرد به روزنامهنگاران، ناظران و افکار عمومی گستردهتر است.
با این حال، امسال در بن برای شبکه اقدام برای اقلیم در سطح بینالمللی (CAN International) در مجموع تنها پنج نوبت نشست خبری در نظر گرفته شده است. عدوا در لینکدین این تصمیم را «تنگ کردن عمدی فضای مدنی» توصیف کرده است.
پس از آنکه پست عدوا بازتاب گستردهای پیدا کرد، سازمان ملل اکنون دو نوبت دیگر نشست خبری در جریان اجلاس SB64 به این شبکه اختصاص داده است. برای نمایندگان منطقهای این شبکه نیز پنج نوبت دیگر در نظر گرفته شده است.
کتاکاندریانا «که» رافیتوسن، مدیر اجرایی شبکه عدالت منابع، به یورونیوز ارث میگوید: «نشستهای خبری جامعه مدنی از معدود راههایی است که افکار عمومی میتواند بفهمد در دل مذاکرات بسیار فنی چه میگذرد.»
او استدلال میکند که اگر روند اقلیمی سازمان ملل واقعا به گذار عادلانه متعهد است، باید از فضای مدنی که امکان شنیده شدن صدای جوامع متاثر و نمایندگانشان را فراهم میکند، حفاظت کند.
اما برداشت کاهش فضای مدنی شاید توضیح دیگری داشته باشد: شمار سازمانهای غیردولتی دارای مجوز حضور در نشستهای کوپ طی سالها به شدت افزایش یافته؛ از تنها ۱۳۷۶ سازمان در کوپ۱۶ در سال ۲۰۱۰، به ۲۸۷۲ در کوپ۲۶ در سال ۲۰۲۰ و ۳۹۰۷ در کوپ۳۰ سال گذشته.
هرچند کان نمایندگی بخشی از این سازمانها را بر عهده دارد، فهرست رو به گسترش شرکتکنندگان به این معنا است که تعداد محدود نوبتهای نشست خبری باید میان شمار بیشتری سازمان تقسیم شود.
یک سخنگوی نهاد تغییرات اقلیمی سازمان ملل به یورونیوز ارث میگوید: «رشد چشمگیر مشارکت مدنی به معنای آن است که باید تغییرات محدودی اعمال شود تا اطمینان حاصل شود صدای سازمانهای کوچکتر، به ویژه از جنوب جهانی، نیز شانسی عادلانه برای شنیده شدن داشته باشد.»
او میافزاید: «ما از گفتوگوی مستمر درباره این موضوعات استقبال میکنیم و تیمهای ما سخت کار میکنند تا امکانات نشست خبری، که به صورت زنده برای مخاطبان جهانی پخش میشود، برای همه طرفها در نشستهای کوپ و همچنین برای سازمانهای غیردولتی محیط زیستی، همراه با هشت گروه ذینفع دیگری که این امکانات باید به آنها هم خدمت بدهد، کاملا فعال و در دسترس باشد؛ از جمله جوامع بومی، زنان و جنسیت، کشاورزی و مزرعهداری، کسبوکار و صنعت، دولتهای محلی، نهادهای پژوهشی و سازمانهای غیردولتی مستقل، جوانان و اتحادیههای کارگری.»
لابیگران نفت و گاز بر هیاتها در نشستهای کوپ مسلط شدهاند
در همین حال، شمار لابیگران حامی نفت که در چنین رویدادهایی شرکت میکنند نیز رو به افزایش است. یک تحلیل در سال ۲۰۲۵ از سوی ائتلاف «بیرون انداختن آلایندههای بزرگ» (KBPO) نشان داد از هر ۲۵ شرکتکننده در کوپ۳۰، یک نفر لابیگر سوختهای فسیلی بوده است؛ رقمی که نسبت به مذاکرات سال ۲۰۲۴ در باکو، جمهوری اذربایجان، ۱۲ درصد افزایش نشان میدهد.
به گفته این ائتلاف، این بیشترین تمرکز لابیگران سوختهای فسیلی، که این گروه آنها را سازمانهایی تعریف میکند که از مانعتراشی در مسیر اقدام اقلیمی تامین مالی میکنند یا از آن سود میبرند، در نشستهای کوپ از زمانی است که KBPO در سال ۲۰۲۱ پایش شرکتکنندگان را آغاز کرده است.
به عنوان دبیرخانه نشستهای کوپ، کنوانسیون چارچوب سازمان ملل درباره تغییرات اقلیمی کنترل مستقیمی بر این که دولتها چه کسانی را به عنوان عضو هیات همراه میآورند ندارد، اما در سالهای اخیر اقداماتی برای افزایش شفافیت انجام داده است.
این اقدامات شامل انتشار عمومی فهرستهای صفحهگسترده از شرکتکنندگان رسمی است. همچنین در سالهای اخیر، اطلاعات مربوط به «مازاد هیاتهای رسمی» نیز اضافه شده است؛ یعنی افرادی که در چارچوب هیات رسمی یک کشور ثبتنام میشوند اما عضو تیم اصلی مذاکرهکننده نیستند، مانند نمایندگان جامعه مدنی یا لابیگران.
بر پایه این اقدام، اکنون هیاتها باید رابطه خود با افراد معرفیشده را مشخص کنند و نام سازمان مادر هر فرد را نیز اعلام کنند.
اقدامات داوطلبانهای که در سال ۲۰۲۵ معرفی شد، از جمله تشویق ذینفعان غیرعضو به افشای منابع مالی شرکت آنها در نشستها است. از این نهادها همچنین خواسته میشود اعلام کنند آیا مشارکتشان با اصول کنوانسیون و توافق پاریس همخوانی دارد یا نه؛ پرهیز از پاسخ دادن به این پرسش خود میتواند معنادار باشد.
مشکل بزرگ ویزا در بن
بسیاری از دولتها استدلال میکنند که برای موثر بودن مذاکرات، باید فضایی کنترلشده فراهم شود، اما بابوکار نیانگ از کان آفریقا به یورونیوز ارث میگوید: «میان یک اتاق ساکت و یک اتاق بسته تفاوتی عمیق وجود دارد.»
او اضافه میکند: «مذاکرات میتواند متمرکز و در عین حال منصفانه باشد. اما وقتی به طور مداوم این نمایندگان آفریقایی، ساکنان جزایر اقیانوس آرام و نمایندگان جوامع خط مقدم هستند که از دریافت ویزا محروم میشوند، در مرزها معطل میمانند یا به دلیل هزینههای سرساماور هتلها کنار گذاشته میشوند، در حالی که هیاتهای کشورهای ثروتمند بدون کوچکترین مانعی وارد میشوند، این دیگر مدیریت فرایند نیست؛ این حذف است که نقابی بوروکراتیک بر چهره زده است.»
موانع ویزایی برای شرکت در نشستهای اقلیمی نه تازه است و نه منحصر به بن. موسسه آلمانی توسعه و پایداری (IDOS) دستکم از سال ۲۰۰۸ نسبت به کنار گذاشته شدن نمایندگان کشورهای کمترتوسعهیافته از مذاکرات اقلیمی سازمان ملل در اروپا به دلیل تاخیرهای اداری در صدور ویزا هشدار داده است.
در رویداد اقلیمی سال گذشته در بن، ۲۲۳ نماینده از آفریقا و آسیا با مشکل دریافت به موقع ویزا یا عدم دریافت آن روبهرو شدند. به ۲۵ متقاضی به طور کامل ویزا داده نشد، ۱۶۷ پرونده بدون رسیدگی ماند و ویزای ۳۷ نفر نیز با تاخیر صادر شد.
بروندی، کامرون، مصر، مراکش و رواندا همگی به دلیل همین مشکل بدون حتی یک نماینده در نشست حاضر بودند و اوضاع تنها رو به وخامت است. به گفته IDOS، شمار موارد گزارششده از دشواری نمایندگان در روند دریافت ویزا به ۲۹۸ مورد رسیده است.
در حالی که در نظریه باید بر پایه اعتباربخشی سازمان ملل به شرکتکنندگان ویزا داده شود، در عمل این کشور میزبان است که باید به موقع ویزاها را صادر کند.
وزارت خارجه آلمان در برابر پرسشها درباره تاخیر در رسیدگی به درخواستهای ویزا پاسخی فوری نداد.
آشنایی با فعالان اقلیمی که از مذاکرات سازمان ملل کنار گذاشته شدهاند
رندا خالد از سازمان محیط زیستی مصری «گرینیش» تنها یکی از بسیاری از فعالان اقلیمی است که به احتمال زیاد به دلیل رسیدگی نشدن به موقع به درخواست ویزایش، مذاکرات را از دست خواهد داد.
خالد پس از دریافت اعتبار شرکت در نشست از سوی کنوانسیون تغییرات اقلیمی سازمان ملل (UNFCCC) برای ویزا درخواست داده، ۱۵۰ یورو هزینه پرداخته، تدارکات سفر را انجام داده و پرونده ویزای خود را به موقع تحویل داده است، اما همچنان معلوم نیست بتواند در نشست حاضر شود.
او به یورونیوز ارث میگوید که از این عقبافتادگی در رسیدگی به ویزا «شوکه و دلشکسته» شده است و میافزاید: «آنچه این وضعیت را به ویژه ناامیدکننده میکند این است که مذاکرات اقلیمی پیوسته بر شمول، برابری و مشارکت تاکید میکند.»
او ادامه میدهد: «اما وقتی نمایندگان کشورهایی مانند مصر نمیتوانند به طور فیزیکی به فضاهایی دسترسی پیدا کنند که در آن درباره سرنوشتشان تصمیم گرفته میشود، این اصول بیشتر شبیه امتیازاتی شرطی به نظر میرسد تا ارزشهایی جهانشمول.»
به گفته خالد، تاثیر مالی این وضعیت نیز «قابل توجه» بوده است: «برای بسیاری از سازمانهای ریشهای و ابتکارهای جوانان، منابع از پیش هم محدود است. هر ویزای به تعویق افتاده، هر وقت ملاقات جابهجا شده و هر وضعیت نامشخص، هزینه مالی واقعی به همراه دارد؛ هزینهای که سازمانهای ثروتمندتر از کشورهای توسعهیافته اغلب توان جذب آن را دارند.»
خالد استدلال میکند که تداوم این مشکل با قلب حکمرانی جهانی اقلیم در تضاد است و میگوید جابهجایی و دسترسی باید خود بخشی از عدالت اقلیمی تلقی شود.
به یورونیوز ارث اطلاع داده شده که ویزای آلمان یک کارمند پاور شیفت آفریقا که ساکن غنا است رد شده است.
نیانگ میگوید: «تصور کنید ماهها زمان صرف آماده شدن برای نمایندگی جامعه خود در مهمترین نشست اقلیمی جهان کنید و در نهایت در سفارت از شما نپذیرند یا حتی پاسخی دریافت نکنید.»
او میافزاید: «این واقعیت برای شمار زیادی از نمایندگان آفریقایی است. وقتی کسانی که هر روز با سیل، خشکسالی و ناامنی غذایی زندگی میکنند نمیتوانند وارد اتاق مذاکرات شوند، چگونه میتوان نتایج را منصفانه نامید؟»
او ادامه میدهد: «اعتماد در جوامع براق و از پیش آماده ساخته نمیشود. اعتماد زمانی شکل میگیرد که یک کشاورز اوگاندایی، یک ماهیگیر زن کنیایی یا یک دامدار اهل منطقه ساحل بتواند کسی را ببیند که شبیه خود او است و تجربهای مشابه او دارد و روی همان میز نشسته است.»
این مقاله برای بازتاب دادن افزایش شمار سازمانهای غیردولتی دارای مجوز در نشستهای کوپ ویرایش شده است.