در حالی که آغاز حملات هماهنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران در ۲۸ فوریه (نهم اسفند ۱۴۰۴) پیامدهای فوری و گستردهای برای بازارهای جهانی انرژی داشت، یک تهدید مهم دیگر تا حد زیادی نادیده گرفته شد. این تهدید در اعماق دریا و در قالب کابلهای فیبر نوری پنهان شده و ستون فقرات اینترنت جهانی را تشکیل میدهد.
خبرگزاری تسنیم، رسانهای نیمهدولتی و نزدیک به سپاه پاسداران، روز چهارشنبه ۲۲ آوریل (دوم اردیبهشت ۱۴۰۵) در گزارشی بهطور مستقیم به آسیبپذیری کابلهای اینترنتی در کشورهای حاشیه خلیج فارس پرداخت. در این گزارش تاکید شده است که تمرکز بالای این کابلها در تنگه هرمز، این گذرگاه راهبردی را به نقطهای حساس برای اقتصاد دیجیتال منطقه تبدیل کرده است.
آگهی
آگهی
بر اساس این گزارش، بروز «آسیب همزمان به چند کابل اصلی، چه در نتیجه بلایای طبیعی، سوانح دریایی، لنگر انداختن کشتیها یا اقدامات عمدی، میتواند موجب اختلالات گسترده» در ارتباطات و زیرساختهای دیجیتال سراسر منطقه خلیج فارس شود.
این هشدار در شرایطی مطرح میشود که پیشتر مقامهای ایرانی بهصراحت اعلام کرده بودند در صورت هدف قرار گرفتن زیرساختهای غیرنظامی از سوی آمریکا، تهران نیز به زیرساختهای انرژی و فناوری این کشور در منطقه پاسخ خواهد داد.
در ویدئویی که از ابراهیم ذوالفقاری، سخنگوی نظامی ایران منتشر شد، تصویری از یک مرکز داده در امارات تحت عنوان «پروژه استار گیت» نمایش داده شد و پیام «هیچچیز از دید ما پنهان نمیماند» بر آن نقش بست. این پروژه، یک سرمایهگذاری ۵۰۰ میلیارد دلاری مشترک میان شرکت «اوپن اِیآی»، «سافت بانک» و شرکت «اوراکل» است.
گزارشها همچنین حاکی از آن است که در جریان درگیریها، پهپادهای ایرانی مراکز داده متعلق به «آمازون» در بحرین و «اوراکل» در امارات را هدف قرار دادهاند. افزون بر این، شرکتهای فناوری دیگری از جمله «انویدیا» و «اپل» نیز مورد تهدید قرار گرفتهاند.
زمانبندی حساس تهدیدها
زمانبندی این تهدیدها بسیار قابل توجه است. کمتر از یک سال پیش بود که سفر دونالد ترامپ به منطقه منجر به اعلام ۲.۲ تریلیون دلار تعهد سرمایهگذاری شد که بر پایه ثبات سیاسی، سرمایه دولتی و زیرساختهای پیشرفته منطقه بنا شدهاند.
کشورهای حاشیه خلیج فارس، بهویژه امارات (دبی، ابوظبی، فجیره)، قطر (دوحه)، بحرین و عربستان، سرمایهگذاری کلانی برای تبدیل شدن به هابهای منطقهای دیتاسنتر کردهاند.
در همین چارچوب، شرکتهایی مانند اوپن ایآی، انویدیا، جی۴۲، اوراکل، و سافتبانک، «پروژه پردیس ۵ گیگاواتی هوش مصنوعی استارگیت» را در ابوظبی معرفی کردند که بزرگترین نمونه خارج از ایالات متحده خواهد بود. همچنین آمازون نیز متعهد شده است که ۵ میلیارد دلار در یک مرکز هوش مصنوعی در ریاض سرمایهگذاری کند.
ابتکار موسوم به «پکس سیلیکا / Pax Silica» در ژانویه ۲۰۲۶ نیز تلاش کرد با مشارکت امارات و قطر، زنجیره تأمین نیمههادیها را در چارچوبی همسو با آمریکا بازتعریف کند.
اما تمام این سرمایهگذاریها یک وابستگی مشترک دارند: کابلهای زیردریایی.
آیا حوثیها با دستور ایران میتوانند اینترنت منطقه را مختل کنند؟
در بستر دریاهای اطراف تنگه هرمز و دریای سرخ، شبکهای متراکم از کابلهای ارتباطی قرار دارد. حدود ۱۷ کابل از دریای سرخ عبور میکنند.
در تنگه هرمز نیز حداقل هفت کابل مهم فعال هستند که کشورهای منطقه را به شبکه جهانی متصل میکنند. این کابلها مراکز داده در خاورمیانه را به اروپا، آسیا و آفریقا متصل میکنند.
کشورهایی نظیر امارات، قطر، بحرین، کویت، عربستان سعودی و عراق وابستگی بسیار بالایی به این مسیرهای ارتباطی دارند که بهمراتب بیشتر از وابستگی ایران ارزیابی شده و همین موضوع، سطح ریسک برای این کشورها را بهطور قابل توجهی افزایش میدهد.
یورونیوز فارسی را در ایکس دنبال کنید
بهطور کلی، سالانه بیش از ۲۰۰ مورد آسیب به کابلها ثبت میشود که عمدتا ناشی ازبرخورد غیرعمدی لنگر کشتیها و تجهیزات ماهیگیری است، اما همین ابزارها میتوانند برای خرابکاری عمدی نیز استفاده شوند.
این تهدیدها کاملا واقعی هستند. کابلهای حیاتی ارتباطی در دریای سرخ در محدودهای قرار دارند که گروههای نیابتی وابسته به ایران، از جمله حوثیها، به آن دسترسی دارند و همین موضوع نگرانیها درباره امنیت این زیرساختها را افزایش داده است. بهطور نظری، در صورتی که رهبری تازه ایران بخواهد دامنه اختلالات را به سطح جهانی گسترش دهد، این کابلها میتوانند به اهدافی آسیبپذیر تبدیل شوند.
در یکی از موارد، حمله موشکی حوثیها به یک کشتی در ماه مارس ۲۰۲۴ میلادی، باعث شد تا لنگر آن کشتی به کابل های زیردریا برخورد کند و سه کابل آسیب ببینند.
در سپتامبر ۲۰۲۵ نیز یک کشتی تجاری با کشیدن لنگر خود، چندین کابل را قطع کرد.
همچنین در دریای بالتیک، مواردی از قطع کابلها گزارش شد که به روسیه نسبت داده شدند.
چگونه میتوان به کابلها حمله کرد؟
حمله به کابلها میتواند با ابزارهای سادهای انجام شود: کشیدن لنگر روی بستر دریا یا حمله مستقیم به ایستگاههای ساحلی. حتی قایقهای تندرو نیز میتوانند در عملیات خرابکاری نقش داشته باشند.
در حالی که نیروی دریایی متعارف ایران آسیب دیده، بر آورد میشود که حدود ۶۰ درصد توان دریایی نامتقارن سپاه، از جمله قایقهای تندرو، همچنان فعال است.
با این حال، چنین حملهای ریسک بزرگی دارد، ایران ممکن است در این فرآیند، ارتباطات خود را نیز قطع کند.
تحلیلگران معتقدند که قطع کامل اینترنت جهانی با تهدید ایران بعید است، زیرا شبکه جهانی مسیرهای جایگزین دارد. اما در صورت آسیب همزمان به چند کابل، ارتباطات منطقهای بهشدت مختل خواهد شد.
کشورهایی مانند امارات، قطر و عربستان بهشدت به این کابلها وابستهاند، زیرا زیرساختهای مالی، ابری و هوش مصنوعی آنها به این شبکه متکی است.
در گزارش تسنیم اشاره شده است که از آنجائی که «ساخت کابلهای زیردریایی توسط کنسرسیومهای بینالمللی با سرمایهگذاری شرکتهای غربی انجام میشود و تحریمها، مشارکت ایران را دشوار کرده است» در نتیجه ایران وابستگی کمتری به این کابلها دارد.
یورونیوز فارسی را در ایکس دنبال کنید
از طرف دیگر، ایران خود با خاموشی دیجیتال مواجه است و شبکههای اصلی آن عملا به سطح حداقلی رسیدهاند. سه شبکه اصلی ارتباطی ایران شامل همراه اول، ایرانسل و مخابرات همگی به سطوح ناچیز سقوط کردهاند که نشان میدهد این وضعیت بیش از آنکه ناشی از آسیب به زیرساختها باشد، حاکی از یک خاموشی عمدی از سوی دولت است.
گروه ناظر اینترنتی «نتبلاکس» در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس اعلام کرد که «قطع اینترنت در ایران اکنون وارد پنجاهوششمین روز خود شده و اتصال بینالمللی این کشور برای بیش از ۱۳۲۰ ساعت قطع بوده است.»
تعمیرات؛ زمانبر، پرهزینه و وابسته به شرایط میدان
تعمیر کابلهای زیردریایی فرآیندی پیچیده است. تنها ۶۳ کشتی تخصصی در جهان برای این کار وجود دارد و در خاورمیانه فقط ۲ تا ۴ کشتی فعال هستند.
این فرآیند حداقل ۴۰ روز زمان میبرد و هزینهای بین ۱ تا ۳ میلیون دلار دارد. در شرایط جنگی، این زمان میتواند به چند ماه افزایش یابد، بهویژه اگر دسترسی به مناطق آسیبدیده محدود باشد.
حتی در برخی برآوردها، ممکن است تا شش ماه طول بکشد تا شرایط برای آغاز عملیات پاکسازی و تعمیر فراهم شود.
اما چالش تنها فنی نیست. در شرایطی که تنشها در تنگه هرمز افزایش یافته، گزارشها به اقداماتی مانند مینگذاری سپاه در این گذرگاه نیز اشاره کردهاند؛ اقدامی که میتواند عملا عبور کشتیهای تعمیراتی را با خطر جدی مواجه کند یا حتی آن را بهطور کامل متوقف سازد.
فراتر از کشورهای خلیج فارس، این زیرساخت بهشدت بر کشورهایی مانند هند نیز اثرگذار است. هند، بهعنوان یکی از بزرگترین بازارهای دیجیتال جهان، بهشدت به این اتصالات برای خدمات اینترنتی، رایانش ابری و پرداختهای دیجیتال وابسته است.
به اینستاگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
در واکنش به این آسیبپذیری، گزینههایی برای کاهش وابستگی به مسیرهای زیردریایی مطرح شدهاند. یکی از این گزینهها، توسعه شبکههای خشکی است که دادهها را از طریق خاک چندین کشور منتقل میکنند.
اما این مسیرها خود با چالشهای پیچیدهای مواجه مانند نیاز به عبور از مرزهای متعدد، قوانین متنوع حاکمیتی، هزینههای بالاتر ساخت، الزامات حقوقی و همچنین مسائل مربوط به حاکمیت داده و امنیت ملی هستند.
در کنار این گزینهها، اینترنت ماهوارهای مدار پایین مانند استارلینک نیز بهعنوان یک راهکار پشتیبان مطرح شده است. این خدمات میتوانند سرعتی در حدود ۱۰۰ تا ۲۰۰ مگابیت بر ثانیه برای کاربران فراهم کنند، اما توان رقابت با ظرفیت عظیم کابلهای فیبر نوری را ندارند.
در نهایت، آنچه در حال شکلگیری است تنها یک بحران منطقهای نیست، بلکه تغییر ماهیت رقابت ژئوپلیتیک است. تنگه هرمز دیگر فقط مسیر انتقال نفت نیست، بلکه یکی از حیاتیترین مسیرهای انتقال داده در جهان است.
تهدید در تنگه هرمز همزمان با ناامنی در دریای سرخ، یک گلوگاه دوگانه شکل میدهند که میتواند نهتنها اقتصاد منطقه، بلکه زیرساخت دیجیتال جهان را تحت تاثیر قرار دهد.