در حالی که تنها سه زن از قوم آکونتسو باقی ماندهاند، این گروه در نتیجه زمینخواری در آمازون با حمایت دولت عملا نابود شده است.
پوگاپیا و دو دخترش، آیگا و باباورو، سالها تنها بازماندگان قوم بومی آکونتسو بودند؛ مردمانی که در پی برنامهای دولتی برای توسعه بخشهایی از جنگل آمازون تقریبا نابود شدند. با بالا رفتن سن این زنان و در نبود فرزندی که نسلشان را ادامه دهد، بسیاری انتظار داشتند با مرگ آنها آکونتسوها برای همیشه از میان بروند.
آگهی
آگهی
اما در دسامبر اوضاع عوض شد؛ زمانی که باباورو، جوانترین عضو این سهنفره و زنی در دهه چهارم زندگی، پسری به دنیا آورد. تولد آکیپ نه فقط برای تداوم نسل آکونتسو، بلکه برای تلاشها برای حفاظت از این جنگل بارانی شکننده نیز امید تازهای به همراه آورد.
جونیا واپیچانا، رئیس سازمان حفاظت از بومیان برزیل موسوم به فونای، میگوید: «این کودک نهتنها نماد مقاومت مردم آکونتسو است، بلکه منبع امیدی برای مردمان بومی نیز به شمار میرود. او نشان میدهد که به رسمیت شناختن، حفاظت و مدیریت این سرزمین تا چه حد ضروری است.»
حفاظت از قلمروهای بومی به طور گسترده یکی از موثرترین راهها برای مهار جنگلزدایی در آمازون، بزرگترین جنگل بارانی جهان و یکی از تنظیمکنندههای اصلی اقلیم جهانی، شناخته میشود.
پژوهشگران هشدار میدهند ادامه نابودی جنگلها میتواند روند گرمایش جهانی را شتاب دهد. تحلیلی که شبکه مپبیوماس، متشکل از گروههای غیردولتی پایشکننده کاربری زمین، در سال ۲۰۲۲ انجام داد نشان داد قلمروهای بومی در برزیل طی سه دهه فقط یک درصد از پوشش گیاهی بومی خود را از دست دادهاند، در حالی که این رقم در زمینهای خصوصی سراسر کشور ۲۰ درصد بوده است.
در ایالت روندونیا، جایی که آکونتسوها زندگی میکنند، حدود ۴۰ درصد از جنگل بکر از بین رفته و بخش عمده آنچه دستنخورده مانده در مناطق حفاظتی و بومی قرار دارد. سرزمین آکونتسو در تصاویر ماهوارهای همچون جزیرهای جنگلی دیده میشود که گرداگرد آن را مرتعهای دام و مزارع سویا و ذرت فرا گرفته است.
دهه ۱۹۸۰؛ موج کشاورزی جرقه حملات در روندونیا
جنگلزدایی در روندونیا به کارزار مورد حمایت دولت برای اشغال جنگلهای بارانی در دوران حکومت نظامی برزیل در دهه ۱۹۷۰ بازمیگردد. همزمان، برنامهای زیرساختی که بخشی از آن را بانک جهانی تامین مالی میکرد، مهاجرت داخلی به آمازون را تشویق کرد، از جمله از طریق آسفالتکردن بزرگراهی که سراسر این ایالت را میپیمود.
بر اساس دادههای سرشماری، جمعیت روندونیا در دهه ۱۹۸۰ بیش از دو برابر شد. به مهاجران وعده میدادند اگر جنگل را برای کشاورزی پاکتراشی کنند سند مالکیت زمین میگیرند و اگر مردم بومی در منطقه حضور داشته باشند این حق را از دست میدهند؛ وضعیتی که به حملههای خشونتآمیز مزدوران مسلح علیه گروههای بومی از جمله آکونتسو دامن زد.
فونای در سال ۱۹۹۵ نخستین تماس را با آکونتسوها برقرار کرد و هفت بازمانده را یافت. کارشناسان بر این باورند که شمار آنها یک دهه پیش از آن، زمانی که هدف حمله دامداران متقاضی تصرف این منطقه قرار گرفتند، حدود ۲۰ نفر بود. ماموران فونای شواهد این یورش را یافتند و زمانی که با آکونتسوها ارتباط برقرار کردند، بازماندگان ماجرا را برایشان بازگفتند؛ برخی از آنها هنوز آثار زخم گلوله بر تن داشتند.
آخرین مرد آکونتسو در سال ۲۰۱۷ درگذشت. از آن پس باباورو همراه با مادرش پوگاپیا و خواهرش آیگا زندگی کرده است. سن این زنان به طور دقیق معلوم نیست، اما آنها تصمیم گرفتهاند از دنیای غیربومی دور بمانند و علاقه چندانی به آن نشان نمیدهند.
فونای در سال ۲۰۰۶ برای آکونتسوها حفاظت سرزمینی برقرار کرد و «سرزمین بومی ریو اومره» را ایجاد کرد؛ منطقهای که آنها از آن زمان با مردم کانوئه شریک شدهاند. این دو گروه که زمانی دشمن بودند، با میانجیگری مقامهای رسمی شروع به برقراری ارتباط کردند. رابطه آنها پیچیده است؛ هم همکاری وجود دارد و هم تفاوتهای فرهنگی و موانع زبانی.
خبرگزاری آسوشیتدپرس از طریق فونای درخواست انجام مصاحبهای تسهیلشده با این زنان را مطرح کرد، اما این نهاد پاسخی نداد.
آماندا ویلا، انسانشناس در «رصدخانه مردمان منزوی»، میگوید زنان آکونتسو برای انجام کارهایی که مردانه تلقی میشود، مانند شکار و آمادهسازی زمینهای کشاورزی، به مردان کانوئه متکی هستند. این دو گروه در حوزه معنوی نیز دانش خود را با هم مبادله کردهاند؛ برای نمونه، رهبر معنوی کنونی کانوئه آموزههایش را از پدرسالار فقید آکونتسو فرا گرفته است.
با این حال سرنوشتسازترین رخداد برای آینده آکونتسو احتمالا سال گذشته رقم خورد، هنگامی که باباورو از یکی از مردان کانوئه باردار شد.
کارولینا آراگون، زبانشناس، تنها فرد غیربومی است که پس از سالها مطالعه و ثبت زبان آکونتسو میتواند با این سه زن ارتباط برقرار کند. او به شکل نزدیک با فونای کار میکند و تقریبا هر روز از طریق تماس ویدیویی مکالمات را ترجمه میکند. آراگون همچنین هنگام زایمان از راه دور باباورو را همراهی کرد و در آزمایش سونوگرافی که بارداری او را تایید کرد نیز کنار او بود.
آراگون میگوید باباورو از شنیدن این خبر شوکه شده بود. او به یاد میآورد: «باباورو گفت: 'چطور ممکن است باردار باشم؟'». باباورو همیشه اقدامهایی برای جلوگیری از بارداری انجام داده بود.
آرشیو - گاوها در منطقهای از یک ذخیرهگاه بهرهبرداری نزدیک ژاسیپارانا در ایالت روندونیا، برزیل، که به طور غیرقانونی جنگلزدایی شده است، حرکت میکنند؛ ۱۲ ژوئیه ۲۰۲۳. آرشیو - گاوها در منطقهای از یک ذخیرهگاه بهرهبرداری نزدیک ژاسیپارانا در ایالت روندونیا، برزیل، که به طور غیرقانونی جنگلزدایی شده است، حرکت میکنند؛ ۱۲ ژوئیه ۲۰۲۳.
فروپاشی اجتماعی انتخابهای آکونتسو را شکل داد
زنان بازمانده آکونتسو تصمیم گرفته بودند هرگز مادر نشوند. این تصمیم فقط به دلیل نبود مردان دیگر در جامعهشان نبود، بلکه از این باور نیز ناشی میشد که جهان آنها آشفته و بیسامان است؛ وضعیتی که از نظر آنها برای بزرگ کردن یک کودک مناسب نبود.
ویلا، این انسانشناس، میگوید: «میتوان این تصمیم را مستقیما به بافت خشونتباری که در آن زندگی کردهاند نسبت داد. آنها نوعی درک فاجعهمحور از جهان دارند.»
آکونتسوها معتقد بودند در جهانی که دیگر مردان آکونتسو در آن حضور ندارند، نمیتوانند زندگی تازهای خلق کنند؛ مردانی که باید نه فقط این کارها را انجام دهند، بلکه مهارتهایی را که در نگاه این گروه مسئولیت مردان است، مانند شکار و شمنگری، به نسل بعد منتقل کنند.
آراگون میگوید: «فروپاشی روابط اجتماعی پس از نسلکشی زندگی آنها را شکل داد و در طول سالها عمیقتر شد؛ چنین وضعیتی مردم را وا میدارد که درباره آینده بیندیشند و دوباره درباره آن فکر کنند. اما آینده میتواند همه را شگفتزده کند؛ یک نوزاد پسر به دنیا آمد.»
آراگون میگوید این زنان وارد «فصل تازهای» شدهاند؛ آنها تصمیم گرفتهاند با حمایت کانوئه و فونای از این کودک استقبال کنند و سنتهای خود را با شرایط جدید تطبیق دهند. ویلا میگوید این واقعیت که نوزاد پسر است، امکان احیای نقشهای مردانهای مانند شکارچی را فراهم میکند.
پژوهشگران و مقامهایی که سالها با این سه زن کار کردهاند دریافته بودند که حفاظت از سرزمین آنها به بقای آکونتسو به عنوان یک قوم بستگی دارد. آنها میکوشیدند از تکرار سرنوشت تانارو جلوگیری کنند؛ مرد بومیای که پس از دههها زندگی تنها و بدون ارتباط با دیگران کشف شد.
پس از کشف او، مقامها برای حفاظت از قلمرو تانارو با دشواری روبهرو بودند. پس از مرگش در سال ۲۰۲۲، گروههای غیربومی بر سر این زمین به مناقشه پرداختند. سرانجام در اواخر سال گذشته دولت فدرال این منطقه را تثبیت کرد و آن را به یک واحد حفاظتی تبدیل کرد.
واپیچانا از فونای میگوید: «کودک باباورو این امید را به همراه دارد که نسل بعدی واقعا یک بومی، یک آکونتسو، را در خود داشته باشد و تداوم این قوم را تضمین کند.»
فونای با سالها کار دقیق، حفاظت سرزمینی آکونتسو را تضمین کرد و به شکلگیری روابط آنها با کانوئه کمک کرد. این نهاد همچنین حمایت معنوی یک شمن همپیمان را فراهم کرد تا این زنان پس از دههها ترس و فقدان بتوانند با احساس امنیت زندگی تازهای را به جهان بیاورند.
آکونتسوها با جنگل و با پرندهها پیوندهای عاطفی برقرار میکنند. اکنون آنها با یک زندگی انسانی تازه در جهان خود این پیوندها را استحکام میبخشند.
آراگون میگوید: «این پسر چه نوع رابطهای با سرزمین خود خواهد داشت؟ امیدوارم بهترین رابطه ممکن باشد، چون هرآنچه لازم دارد در همانجا در اختیارش است.»