در حالی که تنش میان تهران و واشنگتن ادامه دارد، تحولات منطقهای نشان میدهد تضعیف ایران لزوما به تقویت جایگاه اسرائیل در خاورمیانه منجر نشده است؛ بلکه در برخی موارد، اسرائیل را در موقعیتی منزویتر قرار داده است.
ایران در شرایطی دشوار قرار دارد. ناوگروه تهاجمی آمریکا در نزدیکی سواحل این خلیج فارس مستقر است، چند کشور مهم اروپایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را در فهرست سازمانهای تروریستی قرار دادهاند، راهبرد منطقهای تهران پس از تحولات لبنان و سوریه آسیب دیده و اقتصاد ایران نیز با بحران جدی روبهروست. با این حال، مقامهای جمهوری اسلامی ایران در برابر خواستههای غرب موضعی ثابت دارند: نه به توقف برنامه هستهای، نه به محدود کردن تولید موشکهای بالستیک، نه به کاهش رویکرد سختگیرانه علیه اسرائیل و نه به قطع حمایت از نیروهای همپیمان منطقهای.
نشریه وال استریت ژورنال، در گزارشی به این موضوع و تبعات این تغییرات بر نظم منطقهای پرداخته است: در شرایط جدید، نه تهران و نه دولت دونالد ترامپ در حال حاضر خواهان جنگ نیستند و به همین دلیل، گفتوگوها ادامه دارد. ترامپ همچنان چهرهای غیرقابل پیشبینی باقی مانده و مسیر تحولات آینده روشن نیست.
همزمان، خاورمیانه در حال تغییر است. ائتلافی غیررسمی از قدرتهای سنی شامل ترکیه، پاکستان، قطر، مصر و عربستان سعودی در تلاشاند خلا ناشی از تضعیف متحدان ایران در لبنان و سوریه را پر کنند. در این میان، امارات عربی متحده که از نزدیکترین شرکای منطقهای اسرائیل به شمار میرود، تا حد زیادی در جهان عرب و اسلام در موقعیتی نسبتا منزوی قرار گرفته است. قطر، که از حامیان اصلی حماس محسوب میشود، بار دیگر در کانون دیپلماسی منطقهای قرار دارد.
عربستان سعودی نقش محوری در این تغییر رویکرد داشته است. ریاض که پس از فروپاشی نفوذ عراق و سوریه و ضعف اقتصادی مصر، به یکی از بازیگران اصلی جهان عرب تبدیل شده، از بررسی جدی پیوستن به «توافقهای ابراهیم» به سمت انتقاد از رفتار اسرائیل در قبال فلسطینیان بازگشته است.
به نظر میرسد سه عامل در تغییر رویکرد سعودیها نقش داشته است. نخست، شکست ایران در برابر اسرائیل و نمایش توان نظامی و اطلاعاتی گسترده این کشور، در حالی که نگرانی ریاض از تهران کاهش یافته، باعث افزایش حساسیت عربستان نسبت به قدرت فزاینده اسرائیل شده است. توانایی اسرائیل در انجام حملات در فواصل دور، رابطه نزدیک آن با دولت ترامپ و واکنش قاطعش به حمله هفتم اکتبر ۲۰۲۳ حماس، برای همسایگانش نگرانکننده بوده است. حمله به رهبران حماس در دوحه نیز این پیام را داد که اسرائیل میتواند حتی در کشورهای حاشیه خلیج فارس نیز عملیات انجام دهد.
دوم، چرخش عربستان از مسیر توافقهای ابراهیم همزمان با بازنگری یا تعلیق برخی پروژههای بزرگ اقتصادی این کشور رخ داده است. طرح ساخت آسمانخراشی در ریاض که قرار بود ظرفیت ۲۰ ساختمان امپایر استیت را داشته باشد، متوقف شده و پروژه شهر آیندهنگر «نئوم» نیز کوچکتر شده است. در چنین شرایطی که برنامه نوسازی اقتصادی با چالش روبهروست، رهبران سعودی مانند بسیاری از رهبران منطقه تلاش میکنند حمایت جریانهای محافظهکار اجتماعی و مذهبی را حفظ کنند.
سوم، فاصله گرفتن از اسرائیل میتواند ابزاری برای رقابت با امارات باشد. ابوظبی پیشگام عادیسازی روابط با اسرائیل بود و همکاریهایی را نیز در مناطقی مانند سومالیلند دنبال کرد. اما با افزایش خشم افکار عمومی منطقه نسبت به جنگ غزه، این مسیر محبوبیت خود را از دست داد. در چنین فضایی، عقبنشینی عربستان از نزدیکی به اسرائیل میتواند امارات را در موقعیتی تنها باقی بگذارد.
در اسرائیل و آمریکا این امید وجود داشت که تمرکز کشورهای عربی بر توسعه اقتصادی و نوسازی، زمینهساز ادغام تدریجی اسرائیل در منطقه شود. دستاوردهای اقتصادی و فناوری اسرائیل و امکان دسترسی آسانتر به فناوری آمریکایی، میتوانست مشوقی برای کشورهای عربی باشد. برخی جریانهای سیاسی در اسرائیل نیز امیدوار بودند روند عادیسازی حتی با گسترش شهرکسازی در کرانه باختری ادامه یابد.
این استدلالها همچنان مطرحاند، اما در شرایط کنونی تاثیر کمتری دارند. بخشی از کشورهای عربی به این نتیجه رسیدهاند که میتوانند دسترسی به فناوری و تسلیحات را از طریق ارتباط مستقیم با دولت ترامپ یا نزدیکان او نیز تامین کنند، بدون آنکه الزاما به رضایت اسرائیل نیاز داشته باشند. افزون بر این، بسیاری در جهان عرب اکنون معتقدند مخالفت اسرائیل با ایده تشکیل کشور فلسطینی، حتی در افقی دور، تهدیدی جدیتر برای ثبات منطقه است تا اقدامات محدود و ضعیف حکومت ایران.
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
ائتلاف غیررسمی کشورهای سنی از جمله عربستان، ترکیه، مصر، قطر، سوریه و پاکستان شکننده است و رقابتهای داخلی میان اعضای آن قابل توجه است. با این حال، تا زمانی که این همگرایی ادامه داشته باشد، دیپلماسی منطقهای اسرائیل برای ادغام کامل این کشور در خاورمیانه با دشواریهای جدی روبهرو خواهد بود.