نیروهای امنیتی دولت مرکزی سوریه سرانجام روز دوشنبه وارد شهرهای کردنشین حسکه و قامشلی در شمالشرق سوریه (روژاوا) شدند و این آغاز مرحله عملیاتی توافق جدید امضا شده بین «نیروهای دموکراتیک سوریه» و دولت احمد شرع بود.
گزارشها حاکی از آن است که در این روز دستکم ۱۵ وسیله نقلیه حامل بین ۲۰۰ تا ۲۵۰ پرسنل وارد شهر حسکه شدند و همزمان با آغاز اجرای مرحله اول توافق آتشبس، در شهرهای حسکه و قامشلی منع رفت و آمد اعلام شد.
آگهی
آگهی
درگیریهای نظامی شدیدی که در دو هفته گذشته میان دولت مرکزی سوریه و نیروهای کرد مستقر در منطقه «روژاوا» یا همان «کردستان سوریه» روی داد، جرقه یک بحران جدید را در کشوری زد که پس از سالها جنگ داخلی، نسبتا آرام بهنظر میرسید.
کردها یکی از بزرگترین اقلیتهای قومی سوریه هستند و حدود ۱۰ سال است که «نیروهای دموکراتیک سوریه» (SDF) ائتلافی از گروههای اقلیت سوریه با محوریت کردها، کنترل «روژاوا» را در دست دارند. این مناطق بعد از مبارزات این نیروها در کنار ائتلاف بینالمللی به رهبری واشنگتن، درجهای از خودگردانی را به دست آورده و نهادهای محلی خود را ایجاد کرده بودند.
اما با روی کار آمدن دولت جدید سوریه به ریاست احمد شرع در پاییز ۲۰۲۴ میلادی، دمشق بار دیگر درصدد برقراری حاکمیت خود بر این مناطق برآمد. بویژه آنکه SDF حدود یک چهارم قلمرو کشور و تمام میادین نفتی اصلی آن را کنترل میکرد.
پیش از این توافقی در مارس ۲۰۲۵ میلادی میان دمشق و کردها برای ادغام نیروها و نهادها امضا شده بود؛ اما اجرای آن بارها به تعویق افتاده و با اختلافات عمیق سیاسی همراه بود.
آغاز درگیریها در ژانویه ۲۰۲۶
در پی توقف مذاکرات و درخواست دمشق از نیروهای کرد برای خروج از مناطق شهری، سرانجام در ۶ ژانویه درگیریها در شهر حلب آغاز شد. تبادل آتش و بمباران میان ارتش سوریه و نیروهای کرد باعث کشته و زخمی شدن غیرنظامیان و آوارگی گسترده مردم منطقه شد.
از شمار دقیق کشته شدگان این درگیریها اطلاع دقیقی در دست نیست اما گروههای حقوق بشری کرد از قتل عام جمعیت در برخی از روستاهای اطراف کوبانی خبر دادند.
در روزهای بعد، ارتش سوریه با اعزام نیروهای بیشتر به مناطق دیر حافر و اطراف رقه پیشروی کرد؛ مناطقی که تا پیش از آن تحت نفوذ «نیروهای دموکراتیک سوریه» بود.
در جریان این پیشرویها، نیروهای دولتی سوریه از کمک جنگجویان عرب و قبیلهای همچنین حمایتهای ترکیه برخوردار بودند و به کمک آنها توانستند حدود ۸۰ درصد از قلمرو تحت کنترل نیروهای دموکراتیک سوریه را به کنترل خود درآورند.
در واقع، برخی از پیشرویهای ارتش سوریه در شرق فرات پس از ۱۷ ژانویه، نه از طریق نبرد مداوم، بلکه پس از تغییر در وفاداری نیروهای «الصنادید» بخش قبیلهای عرب در نیروهای دموکراتیک سوریه روی داد.
نیروهای دموکراتیک سوریه سرانجام تصمیم گرفتند از مناطق با اکثریت جمعیت عرب عقبنشینی کرده و خود را برای دفاع از شهرهای با اکثریت کُرد آماده کنند که توافق روز جمعه حاصل شد.
در جریان درگیریها، مذاکرات بارها به بنبست خورد و دولت سوریه از موضع قوی خود برای بازپسگیری سرزمینها استفاده میکرد.
در پی این درگیریها، حدود ۱۰۰ هزار نفر بویژه در حلب و مناطق اطراف، مجبور به فرار و تن دادن به آوارگی شدند و گزارشها حاکی از تخریب گسترده زیرساختها، خانهها و وضعیت رو به وخامت شرایط زندگی مردم است.
پایان درگیری و بازگشت کنترل دولت مرکزی
پس از بیانیه مشترک فرانسه، آلمان، بریتانیا و ایالات متحده که بر لزوم توقف خصومتها و برقراری آتشبس بلندمدت تأکید داشت، سرانجام نشستی در ۲۷ ژانویه با حضور مظلوم عبدی، فرمانده کل نیروهای دموکراتیک سوریه و الهام احمد، رئیس مشترک روابط خارجی از یک سو و اسعد شیبانی، وزیر خارجه دولت موقت سوریه از سوی دیگر تشکیل شد.
روز جمعه ۳۰ ژانویه ۲۰۲۶ توافقی میان دولت سوریه و نیروهای کرد به امضا رسید که به یک آتشبس دائمی منجر شد و انتظار میرود راه را برای ادغام نیروها و نهادهای کرد در ساختار دولت سوریه هموار کند. بر اساس این توافق:
- هر دو طرف نیروهای خود را از خطوط مقدم در شمالشرق سوریه عقب میکشند.
- نیروهای امنیتی دولت مرکزی، وارد شهرهای حسکه و قامشلی، دژهای قدرت کردها میشوند.
- تحویل برخی از میادین نفتی، فرودگاه قامشلی و گذرگاههای مرزی به دولت مرکزی ظرف ۱۰ روز نیز بخشی از این توافق است.
- حقوق فرهنگی و آموزشی کردها تضمین میشود و بازگشت آوارگان امکانپذیر خواهد بود.
- نیروهای نظامی کردها بخشی از نیروهای امنیتی و نظامی سوریه خواهند شد؛ اما منحل نخواهند شد و هویت متمایز خود را در ارتش سوریه حفظ خواهند کرد. قرار است آنها در سه لشکر در حسکه و یک تیپ در کوبانی سازماندهی مجدد شوند و تحت نظارت فرمانداری حلب (منصوب شده از سوی دمشق) قرار گیرند.
- امنیت در سرزمینهای آنها همچنان بر عهده پلیس کردها خواهد بود که «آسایش» نامیده میشود؛ با این وجود این نیرو بتدریج در وزارت کشور سوریه ادغام خواهد شد. همزمان، بخشهای اداری خودمختار در این منطقه (کارمندان دولت، معلمان و غیره) نیز در ساختار دولت دمشق ادغام خواهند شد و زیرمجموعه فرمانداری قرار میگیرند که از سوی دمشق منصوب میشود.
پایان رویای خودمختاری کردها؛ بی اعتمادی به دولت مرکزی
عملی شدن این توافقنامه به معنای پایان رویاهای کردها برای داشتن «خودمختاری» در روژاوا است.
با این حال، چندین خواسته دیرینه کردها تضمین میشوند از جمله حق خودگردانی در سرزمینهای تحت کنترل آنها؛ اگرچه چگونگی اجرای آن هنوز روشن نیست.
گفته میشود که در میان نیروهای SDF بیاعتمادی عمیقی نسبت به دولت احمد شرع وجود دارد که پیش از این یک «جهادی» محسوب میشده و بنیانگذار «جبهه النصره» بوده است و همین نیروها در کنار ائتلاف بینالمللی با آنها جنگیدهاند.
همچنین، این اولین توافقی نیست که میان کردها و دمشق حاصل میشود. آنها قبلا در مارس ۲۰۲۴ میلادی نیز برای ادغام نهادهای منطقه خودمختار در دولت به توافق رسیه بودند اما نتایج مذاکرات هرگز اجرایی نشد.
آتشبس نیز تاکنون بارها نقض شده است. پس از عقبنشینی نیروهای کرد از پایگاههای تاریخی خود، نیروهای دولتی حلقه محاصره کوبانی را تنگتر کردند و سرانجام به آن وارد شدند.
در حسکه نیز نبردهای سنگینی روی داده است. نیروهای وابسته به حکومت مرکزی، اواسط هفته گذشته به شهر «تل حره» حمله کردند تا جاده دسترسی به کردستان عراق را که از طریق آن در روزهای اخیر کمکهای بشردوستانه وارد میشد، مسدود کنند.
انتظار میرود گذرگاه مرزی «سمالکا» نقطهای حیاتی بین منطقه کردستان عراق و مناطق شمالشرق سوریه، باز بماند. با این حال، طبق مفاد توافق، تحت کنترل دمشق قرار خواهد گرفت.
واکنشهای بینالمللی؛ گفتگوها ادامه دارد
ترکیه که نگران حضور شبهنظامیان کرد در نزدیکی مرزهایش است، وقایع اخیر سوریه را «ضربه به تروریسم» توصیف کرد. خبرگزاری فرانسه به نقل از سازمانهای غیردولتی و یک نماینده پارلمان ترکیه مینویسد که روز شنبه مقامات ترکیه مسیر یک کاروان حامل کمک به کوبانی را مسدود کردهاند.
آمریکا و فرانسه این توافق را گامی مهم در مسیر ثبات و وحدت سوریه توصیف کردند و از طرفین خواستند به اجرای کامل آن پایبند بمانند. ایالات متحده که از نیروهای کرد در جریان مبارزاتشان با نیروهای داعش حمایت کرده بود، اکنون از احمد شرع حمایت میکند. امانوئل ماکرون، رئیس جمهور فرانسه به هر دو طرف تبریک گفت و حمایت کامل خود را از اجرای این توافق اعلام کرد.
در یکماه اخیر و همزمان با درگیریهای سوریه، تجمعات اعتراضی بسیاری در حمایت از کردهای سوریه در سراسر جهان بویژه در کشورهای اروپایی برگزار شد.
الهام احمد، رئیس مشترک شورای اجرایی «اداره خودمختار شمال و شرق سوریه» (AANES) اعلام کرد: «ما اکنون از این کشورها انتظار تضمینهایی برای احترام به آتشبس داریم. آنها باید امنیت اقلیتها در سوریه را تضمین کنند.»
مذاکرات باید برای تعیین تکلیف درباره موضوعات حیاتی ادامه یابد. کردها بویژه خواستار آن هستند که حفاظت از هویت آنها در قانون اساسی گنجانده شود.
الهام احمد، که آموزش به زبان کردی و حفاظت از پرچم کردستان را خواستههای غیرقابل مذاکره میداند، اعلام کرد که بحثها هنوز در این موضوعات آغاز نشده است. مسئله کردهای آواره، به ویژه خانوادههای منطقه عفرین که توسط ترکها رانده شدهاند نیز همچنان حلنشده باقی مانده است.
با وجود برقراری آتشبس، کوبانی (شهر استراتژیک با اکثریت کرد در شمالغرب سوریه و در امتداد مرز ترکیه) همچنان در محاصره است. بنا بر اعلام مسئولان این منطقه که از دیگر بخشهای کردنشین جدا است، پس از دو هفته محاصره سنگین کوبانی توسط نیروهای دولت مرکزی، آب و برق درشهر همچنان قطع است و نزدیک به ۵۰۰ هزار ساکن آن در سرمای زمستان با کمبود غذا و امکانات درمانی و سوخت روبرو هستند.