تنها ربع قرن از سده ۲۱ میلادی گذشته است و اگر فقط «کشتار شهروندان در جریان اعتراضات داخلی» را ملاک قرار دهیم، کارنامه حکومت ایران به عنوان یکی از کشورها با بیشترین شمار معترضان کشته شده در جهان، در این مدت چگونه بوده است؟
برای یافتن پاسخ، نگاهی به آمارهای معترضان کشته شده در ایران در ۲۵ سال اخیر(اعتراضات آبان ۹۸، خیزش ۱۴۰۱ و اعتراضات دی ۱۴۰۴) خواهیم داشت و آن را با ارقام تلفات سرکوب در دیگر کشورهای جهان مقایسه میکنیم.
سرکوب اعتراضات آبان ۱۳۹۸
بنا بر اعلام گزارشگر ویژه سازمان ملل، تجمعاتی که در پی اعتراض به سهمیهبندی سوخت و افزایش قیمت بنزین از شامگاه ۲۴ آبان ۱۳۹۸ در ایران آغاز شد، بسرعت به اعتراضاتی سراسری در بیش از ۲۹ استان از ۳۱ استان تبدیل شد.
واکنش حکومت بویژه از مسیر نیروهای سپاه پاسداران و بسیج به این اعتراضات بسیار شدید بود؛ بگونهای که در برخی شهرها همچون ماهشهر در جنوب غرب ایران، با سلاحهای نیمهسنگین جنگی همچون دوشکا و تیربار اقدام به سرکوب معترضان کردند.
دو ماه پس از این حادثه، رویترز با انتشار گزارشی به نقل از چهار منبع نزدیک به حلقه قدرت در ایران نوشت که علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی در واکنش به اعتراضات دستور داده که «هر کاری لازم است» برای متوقف کردن آن انجام دهند و به این ترتیب در کمتر از دو هفته ۱۵۰۰ نفر کشته شدند. در میان کشتهشدگان نام دستکم ۱۷ نوجوان و حدود ۴۰۰ زن دیده میشدند.
سرکوب خیزش ۱۴۰۱ و جنبش «زن، زندگی، آزادی»
در پی کشته شدن مهسا امینی در بازداشتگاه گشت ارشاد تهران، موج جدیدی از اعتراضات در ایران آغاز شد که پدیدآورنده جنبش «زن، زندگی، آزادی» بود.
سرکوب این اعتراضات تنها از ۲۶ شهریور تا ۲۰ دی ۱۴۰۱ میلادی یعنی مدت چهار ماه، بیش از ۵۴۰ کشته برجای گذاشت که در میان آنها ۷۴ نفر نوجوان بودند.
پس از این اعتراضات نیز دستکم ۲۶ حکم اعدام برای معترضان صادر شد که تا قبل از سپتامبر همان سال حکم اعدام هفت تن از آنها اجرا شد.
برخی مراکز همچون کانون حقوق بشر ایران، شمار کشته شدگان را بیش از ۶۰۰ نفر از جمله ۸۰ زن اعلام کردند.
سرکوب اعتراضات دی ماه ۱۴۰۴
جدیدترین موج اعتراضات از ۲۸ دسامبر ۲۰۲۵ میلادی بار دیگر در پی افزایش بیسابقه قیمتها و تورم افسارگسیخته آغاز شد که سرکوب بیسابقهای را نیز رقم زد.
منابع بینالمللی و حقوق بشری، آمارهای متفاوتی از شمار کشتهشدگان این اعتراضات ارائه دادهاند و قطعی اینترنت نیز باعث شده تا کسب آخرین اطلاعات از وضعیت سرکوبها در ایران غیرممکن شود.
سازمان حقوق بشری هرانا (HRANA) در آخرین بهروز رسانی خود، شمار کشته شدگان را دستکم ۳ هزار و ۶۸۵ نفر اعلام کرده است که ۲۵ نفر از آنها نوجوان بودند.
برخی رسانههای فارسی زبان خارج از کشور، رقم را بیش از ۱۶ هزار کشته اعلام کردند و روزنامه بریتانیایی ساندیتایمز نیز پس از گفتگو با پزشکان داخل ایران و شاهدان عینی، شمار کشته شدگان را دستکم ۱۶ هزار و ۵۰۰ معترض اعلام کرد که اکثر آنها زیر ۳۰ سال سن داشتند.
درنهایت، رویترز به نقل از یکی از مقامات ایران، شمار کشته شدگان این اعتراضات را دستکم ۵ هزار نفر اعلام کرد که ۵۰۰ نفر از آنها پرسنل امنیتی بودند. این مقام ایرانی تایید کرده است که برخی از شدیدترین درگیریها و بیشترین تعداد کشتهشدگان در مناطق کردنشین ایران در شمال غربی ایران روی داده است.
این آمارها در حالی منتشر میشود که از زمان آغاز این اعتراضات تا کنون تنها ۲۱ روز گذشته است.
آمار کشتهشدگان اعتراضات مردمی در دیگر کشورهای جهان
۱- اعتراضات مردمی پس از کودتای میانمار
پس از کودتای نظامی میانمار که در فوریه ۲۰۲۱ میلادی توسط مین آنگ هلینگ، فرمانده کل نیروهای مسلح کشور روی داد، موج گستردهای از اعتراضات مردمی آغاز شد.
یک سال پس از وقوع این حادثه، در فوریه ۲۰۲۲ میلادی دفتر حقوق بشر سازمان ملل متحد اعلام کرد که دستکم ۱۵۰۰ نفر طی یکسال در جریان اعتراضات مردمی علیه کودتا و احتمالا هزاران نفر دیگر نیز در جریان درگیریهای مسلحانه کشته شدهاند.
تام اندروز، گزارشگر ویژه سازمان ملل متحد در امور میانمار، در ژوئن ۲۰۲۲ میلادی (یکسال و نیم پس از وقوع کودتا) شمار غیرنظامیان کشته شده توسط نیروهای نظامی را بیش از ۲۰۰۰ نفر، شمار دستگیرشدگان را بیش از ۱۴ هزار نفر و شمار آوارگان را بیش از ۷۰۰ هزار نفر اعلام کرد.
آخرین آماری که از سوی دفتر سازمان ملل متحد مستقر در ژنو درباره تلفات سرکوب در میانمار منتشر شده و تاریخ آن به ژوئن ۲۰۲۵ برمیگردد، حاکی از آن است که از زمان کودتا (ظرف حدود چهار و نیم سال) بیش از ۶۸۰۰ نفر کشته و بیش از ۲۲ هزار زندانی شدند و اکثر آنها نیز تنها به جرم ابراز عقیده و شرکت در تظاهرات و مخالفت با یک حکومت نظامی بیرحم پشت میلههای زندان هستند.
۲- سرکوب اعتراضات مردمی در سوریه
اعتراضات مردمی سوریه در سال ۲۰۱۱ میلادی در چهارچوب اعتراضات موسوم به «بهار عربی» آغاز شد. معترضانی که خواستار پایان دادن به بیش از پنج دهه حکومت خاندان اسد در سوریه بودند، از ماه ژانویه اعتراضات کوچکی را آغاز کردند که در ماه مارس به اوج خود رسید و به اعتراضاتی سراسری تبدیل شد.
کشته شدگان در سوریه را باید در دو آمار متفاوت بررسی کرد:
- کشته شدگان موج اول اعتراضات که چند ماه طول کشید و ناوی پیلای، کمیسر عالی حقوق بشر در اکتبر ۲۰۱۱ میلادی طی گزارشی تعداد آنها از مارس تا اکتبر همان سال یعنی طی ۷ ماه را بیش از ۳ هزار نفر (از جمله بیش از ۱۸۰ کودک) اعلام کرد.
- کشته شدگان جنگ داخلی سوریه: ۱۱ سال پس از آغاز اعتراضات سوریه و سپس جنگ داخلی در این کشور، میشل باشله، کمیسر عالی حقوق بشر سازمان ملل متحد، در ژوئن ۲۰۲۲ میلادی، شمار مجموع غیرنظامیان کشته شده را بیش از ۳۰۶ هزار نفر اعلام کرد.
۳- سرکوب «انقلاب ژوئیه» در بنگلادش
اعتراضات مردمی در بنگلادش در سال ۲۰۲۴ میلادی که به «انقلاب ژوئیه» موسوم است، به عنوان اولین انقلاب «نسل زد» در جهان شناخته میشود.
این قیام دانشجویی-مردمی، از اواخر ماه ژوئیه در پی کشتار معترضان معروف به «قتلعام ژوئیه» آغاز شد و تداوم آن در کنار یک جنبش گسترده نافرمانی مدنی، درنهایت منجر به برکناری شیخ حسینه، نخست وزیر وقت و فرار او به هند شد.
فولکر تورک، کمیسرعالی حقوق بشر سازمان ملل متحد، در گزارشی در فوریه ۲۰۲۵ میلادی اعلام کرد که تعداد ۱۴۰۰ نفر در ۴۶ روز کشته شدند که اکثر آنها توسط نیروهای امنیتی به ضرب گلوله جان باختند.
رکورد قتلعام در کوتاهترین بازه زمانی
مقایسه آمارهای سرکوب معترضان در ایران با آمار سرکوب معترضان در دیگر کشورها حاکی از آن است که «خونینترین سرکوب در کوتاهترین بازه زمانی» در آغاز سال ۲۰۲۶ میلادی در ایران روی داده است؛ چراکه بنا بر گزارش رویترز، در مدتی کمتر از ۲۰ روز دستکم ۴۵۰۰ معترض کشته شدند.
آنهم در حالی که شمار کشته شدگان اعتراضات میانمار در یک دوره یکساله دستکم ۱۵۰۰ نفر، شمار کشتههای اعتراضات مردمی سوریه در ۷ ماه اول اعتراضات بیش از ۳ هزار نفر، و شمار کشته شدگان اعتراضات بنگلادش نیز در ۴۶ روز ۱۴۰۰ نفر بوده است.
ایران در صدر سرکوبهای جهانی
با احتساب شمار کشته شدگان سه اعتراض بزرگ اخیر در ایران، مجموع معترضان کشته شده در ۶ سال اخیر (بار دیگر با اتکا به آمار رویترز) دستکم ۶۵۴۰ نفر بوده که از همه کشورهای مطالعه شده (غیر از میانمار) بیشتر است.
در همین دوره ۶ ساله، مجموع کل معترضان کشته شده در میانمار از زمان کودتا تا کنون (ظرف حدود چهار و نیم سال) دستکم ۶۸۰۰ کشته اعلام شده است.
ایران همچنین یکی از بالاترین آمارها در موضوع اعدام در جهان را دارد که در این مقاله به آن پرداخته نشده است.
در سوریه شرایط متفاوت بوده چراکه پس از چندماه اعتراض داخلی، کشور وارد یک جنگ گسترده داخلی با گروههای مسلح شده که ۱۳ سال طول کشیده است؛ بنابراین بسیاری از جمعیت ۳۰۶ هزار کشته در یک دهه گذشته را باید «تلفات جنگ داخلی» دانست.