با وجود این که خاک یکی از بزرگترین مخازن طبیعی کربن است، بیشتر کشورها آن را در برنامههای رسمی اقلیمی خود لحاظ نمیکنند.
ممکن است کلید دستیابی به اهداف جهانی اقلیمی در تمام این مدت درست زیر پای ما بوده باشد.
آگهی
آگهی
در حالی که کنفرانس اقلیمی COP30 وارد هفته پایانی مذاکرات خود شده است فشار برای گذار از سوختهای فسیلی، تقویت انرژیهای تجدیدپذیر و حتی حذف گوشت از رژیمهای غذایی به اوج رسیده است.
کمیسیون اروپا میگوید از این رویداد سالانه استفاده میکند تا جامعه بینالمللی را به «اقدام جسورانهتر» برای کاهش انتشارها و سازگاری با پیامدهای بحران اقلیمی ترغیب کند.
اما برای تحقق توافق پاریس و جلوگیری از آنکه دمای جهانی بیش از ۲ درجه و ترجیحا ۱.۵ درجه سانتیگراد افزایش یابد، از رهبران خواسته میشود به «زیرساخت خاموش» سیاره نگاه کنند: خاک.
خاک چگونه میتواند به مقابله با بحران اقلیمی کمک کند؟
سالهاست که اقدامهای زیستمحیطی تا حد زیادی اهمیت خاک را نادیده گرفته و در نتیجه آن را در سطح سیاستگذاری جهانی تقریبا نامرئی کرده است. تنها تعداد کمی از کشورها در برنامههای ملی اقلیمی خود به آن اشاره میکنند.
اما اکنون که دانشمندان عمیقتر به این موضوع میپردازند قدرت خاک سرانجام توجهی را که سزاوار آن است به خود جلب میکند.
در سال ۲۰۱۵، خاک در نشست اقلیمی سازمان ملل در کانون توجه قرار گرفت، زمانی که فرانسه در جریان COP21 ابتکار «چهار در هزار» را معرفی کرد. این ابتکار میگوید اگر ذخایر کربن خاکهای کشاورزی جهان هر سال فقط ۰.۴ درصد افزایش یابد، میتوان تقریبا تمام انتشار سالانه گازهای گلخانهای را جبران کرد.
خاک که مسئول تغذیه تقریبا تمام جمعیت سیاره و تنظیم چرخههای آبی است که میتوانند به مقابله با خشکسالی و سیل کمک کنند، بزرگترین مخزن طبیعی کربن در جهان به شمار میرود.
در واقع مقدار کربنی که در خاک ذخیره شده دو برابر کل کربن موجود در پوشش گیاهی زمین، از جمله درختان و علفهاست.
با این حال فقط خاک سالم است که کربن را جذب و ذخیره میکند و خاکهای تخریبشده گازهای گلخانهای را به جو آزاد میکنند.
خاک میتواند انتشارها را ۲۷ درصد کاهش دهد
گزارشی که امروز منتشر شده نشان میدهد خاکها در یک متر بالایی خود بیش از ۲۸۰۰ گیگاتن کربن ذخیره کردهاند.
این رقم نسبت به برآوردهای پیشین ۱۵۰۰ گیگاتنی افزایش چشمگیری دارد و نشان میدهد خاک ۴۵ درصد کربن بیشتری از آنچه پیشتر تصور میشد در خود جای داده است.
این گزارش که به وسیله اندیشکده امنیت خاک آرورا، کمیسیون جهانی حقوق محیط زیست اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت (IUCN WCEL) و کارزار «نجات خاک» تهیه شده، همچنین نتیجه گرفته که ۲۷ درصد از جذب کربنی که برای نگه داشتن گرمایش جهانی زیر ۲ درجه سانتیگراد لازم است میتواند در خاکها ذخیره شود، به شرط آنکه در وضعیت خوبی باشند.
این معادل حدود ۳.۳۸ گیگاتن CO₂ در سال است. برای مقایسه، انتشار سالانه جهانی ناشی از سوختهای فسیلی در سال ۲۰۲۲ به ۳۶.۸ گیگاتن رسید.
با وجود این، ۷۰ درصد کشورها احیای خاک را به عنوان راهکار کاهش تغییر اقلیم در برنامههای ملی اقلیمی خود تا سال ۲۰۳۵ که با عنوان مشارکتهای معین ملی (NDC) شناخته میشود، به کلی نادیده میگیرند.
کارشناسان اکنون از کشورها میخواهند به تقویت هدفمند کربن خاک به عنوان بخشی از اقدام اقلیمی بینالمللی متعهد شوند و استدلال میکنند که ما «مسئولیتی نسلی» برای جلوگیری از تخریب داریم.
«یک موجود زنده»
پراوینا سریدهار، مدیر فنی جنبش «نجات خاک» و یکی از نویسندگان گزارش، میگوید: «اگر میخواهیم به اهداف کاهش انتشار خود برسیم باید با خاک مانند یک موجود زنده برخورد کنیم.»
او میگوید: «خاک برای مدت طولانی صرفا به چشم خاک و گل دیده شده، در حالی که پوست زنده سیاره است. هر مشت خاک سالم و زنده جهانی کوچک از حیات و انباری از کربن و آب است.»
به گفته سریدهار، تامین سلامت خاک نه فقط یک وظیفه زیستمحیطی، بلکه «مسئولیتی نسلی» است که برای مهار تغییر اقلیم حیاتی به شمار میرود.
بهای تخریب خاک
با نرخ فعلی تخریب، خطر آن وجود دارد که ذخایر عظیم کربن موجود در خاک هر ساله به میزان ۴.۸۱ میلیارد تن CO₂ به جو رها شود؛ تقریبا معادل انتشار سالانه ایالات متحده.
در حالی که ۴۰ درصد از خشکیهای زمین هماکنون تخریب شده است، سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد پیشبینی میکند این رقم تا سال ۲۰۵۰ به ۹۰ درصد برسد.
گزارش هشدار میدهد انتشار فعلی CO₂ تنها از خاکهای آمریکا معادل آلایندگی حدود ۷۵ میلیون خودرو است. اگر فقط یک درصد از کربن موجود در خاکهای اروپا آزاد شود، این امر معادل انتشار سالانه یک میلیارد خودرو خواهد بود.
چگونه میتوان جلوی تخریب خاک را گرفت
تخریب خاک اغلب ناشی از شیوههای ناپایدار کشاورزی، جنگلزدایی، چرای بیرویه و کشاورزی فشرده است و میتواند بر اثر عوامل طبیعی مانند فرسایش خاک در اثر باد و باران نیز رخ دهد.
استفاده از شیوههای پایدار کشاورزی مانند تناوب کشت و کشت گیاهان پوششی که ماده آلی به خاک میافزایند و ساختار آن را بهبود میدهند، میتواند به سالم ماندن خاک کمک کند. در مقیاس کوچکتر، افزودن کمپوست به باغچه و پرهیز از بهکارگیری مواد شیمیایی نیز میتواند از تخریب جلوگیری کند.
چرا امنیت خاک به «اقدام هماهنگ» نیاز دارد
دکتر ایرنه هویزر از کمیسیون جهانی حقوق محیط زیست IUCN و گروه حقوق کشاورزی پایدار میگوید: «بدون تعیین اهداف مشخص برای حفاظت و احیای خاک، کشورها به ندرت آن را در قوانین اقلیمی خود در اولویت قرار میدهند.»
او میگوید: «هیچ معاهده بینالمللی جامع یا سند حقوقی الزامآور ویژهای برای امنیت خاک وجود ندارد. امنیت خاک به اقدام هماهنگ سیاستگذاران، کشاورزان، شرکتها و مصرفکنندگان برای ترویج امنیت و سلامت خاک نیاز دارد.»
هویزر اضافه میکند به همین دلیل تغییر وضعیت حقوقی کنونی خاک برای تضمین آن برای نسلهای آینده «اساسی» است.