طبق آخرین آمار حدود ۳۵۰۰ گرگ در سراسر ایتالیا زندگی می‌کنند و کارشناسان می‌گویند تعدادشان بیشتر شده است. میان گزارشها و نگرانی‌ها، پرسش این است که چه اقداماتی برای همزیستی گرگها، دامداران و مردم لازم است.
از گزارشها درباره حمله گرگها در پولیا تا مشاهده گرگ در امیلیا رومانا، اومبریا و لاتزیو، تابستان ۲۰۲۶ در فضایی از هراس نسبت به گرگها سپری شد.
آگهی
آگهی
براساس آخرین پایش ملی که موسسه عالی حفاظت و پژوهش محیط زیست ایتالیا، ایسپرا (منبع به زبان ایتالیایی)، در سال ۲۰۲۲ انجام داد، اکنون حدود ۳۵۰۰ گرگ در ایتالیا حضور دارند. امروز جمعیت گرگها حدود ۱۵۰ فرد بیشتر شده که عمدتا در منطقه آلپ مستقرند.
اما باز شدن دوباره بحث درباره گرگ تنها به افزایش تعداد این حیوانات یا مشاهده آنها در نزدیکی مناطق مسکونی مربوط نمی‌شود.
در مارس ۲۰۲۶، ایتالیا دستورالعمل اتحادیه اروپا در سال ۲۰۲۵ درباره وضعیت حفاظتی گرگ را که جایگزین مقررات سال ۱۹۹۲ شد، در قوانین خود گنجاند. به این ترتیب این حیوان از «گونه به شدت حفاظت‌شده» به «گونه حفاظت‌شده» تنزل یافت؛ تغییری که در میان کارشناسان درباره میزان کارایی آن پرسشهایی ایجاد کرده است.
آیا تعداد گرگها در ایتالیا بیش از حد است؟ خطر برای جمعیت شهرها تا چه حد واقعی است و مردم باید چگونه رفتار کنند؟ یورونیوز با گفت‌وگو با کارشناسان این حوزه تلاش کرده به این پرسشها پاسخ دهد و اسطوره‌ها و هراسها را کنار بزند.
باید از گرگ ترسید؟
پیه رو جنوویزی، مسئول بخش هماهنگی حیات وحش ایسپرا، به یورونیوز می‌گوید: «حملات ناشی از گرگ همچنان پدیده‌ای بسیار نادر است، بنابراین خطر واقعی برای انسانها وجود ندارد. با این حال در سالهای اخیر شاهد افزایش این موارد بوده‌ایم و آنها را با دقت بسیار رصد می‌کنیم.»
ایسپرا نخستین نهادی است که پایشی سراسری درباره تعداد و پراکندگی گرگها در ایتالیا با روشهای علمی دقیق انجام داده است. پیشتر شمار گرگها در سطح محلی و منطقه‌ای و بر اساس مشاهدات و برآوردها تعیین می‌شد، اما روشها یکسان نبود.
مطالعه ایسپرا بین سالهای ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۲ انجام شد و از یک پروتکل نمونه‌برداری و تحلیل داده یکسان در سراسر کشور و نیز از پیشرفته‌ترین روشهای آماری موجود استفاده کرد. رقم ۳۵۰۰ فرد، برآوردی دقیق از تعداد گرگهای حاضر در قلمرو ایتالیا است و کارشناسان تاکید می‌کنند که این عدد یک حداقل نیست.
جنوویزی توضیح می‌دهد: «اعداد تنها بخشی از ماجرا را روایت می‌کنند؛ گرگها حیواناتی قلمروطلب هستند که در قالب گله زندگی می‌کنند و در قلمرو خود حیوان دیگری را نمی‌پذیرند. در نتیجه، افزایش عددی جمعیت انفجاری نیست، بلکه این گونه تمایل دارد هر منطقه خالی را به تدریج تصرف کند.» او یادآور می‌شود که گرگ طی ۵۰ سال از گونه‌ای در آستانه انقراض به گونه‌ای بدل شده که امروز تقریبا همه جا، از سواحل رم و پولیا تا دشت پو، حضور دارد.
توان بالای سازگاری این گونه دلیل آن است که مشاهده گرگ در نزدیکی شهرها دیگر چندان غیرعادی نیست.
براساس داده‌های ایسپرا که با همکاری پروژه لایف وایلد ولف (منبع به زبان ایتالیایی)، پروژه‌ای هم‌سرمایه‌گذاری‌شده از سوی اتحادیه اروپا برای کمک به مقامات در پیشگیری و مدیریت تعامل انسان و گرگ، گردآوری شده است، بین سالهای ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۴، ۱۹ مورد حمله گرگ به انسان ثبت شده است.
با این حال مهمترین داده به تعداد گرگهای درگیر در این حملات مربوط می‌شود: تنها ۷ گرگ در تمام این موارد نقش داشته‌اند و یک گرگ ماده به تنهایی ۱۱ حمله از این حملات را انجام داده است. به گفته کارشناسان، این ارقام نشان می‌دهد که این رویدادها استثنا هستند و گرگهای مورد نظر رفتاری غیرعادی بروز داده‌اند؛ موضوعی که پژوهشهای چند دهه‌ای روی این حیوان نیز آن را تایید می‌کند.
«رفتار مطمئن» چیست؟
مارکو آنتونلی، جانورشناس و مسئول موضوع گوشتخواران بزرگ در دفتر ایتالیا سازمان جهانی حیات وحش، می‌گوید: «در واقع نباید از گرگ ترسید. این گونه همچنان حیوانی گریزپا است؛ حیوانی خجالتی و شبگرد که معمولا از مواجهه با انسان پرهیز می‌کند.»
ایسپرا پروتکلی ویژه برای مدیریت گرگهای شهری و مطمئن تدوین کرده است که در آن رفتارهای گرگ بر اساس میزان خطر طبقه‌بندی می‌شود. مشاهده گرگ در نزدیکی خانه‌ها همواره رخ داده و به خودی خود خطری ندارد، اما استقرار دائمی گرگها در نزدیکی انسان سطح خطر را افزایش می‌دهد و می‌تواند به رفتارهای نگران‌کننده‌تری مانند شکار حیوانات اهلی و در نهایت واکنشهای تهاجمی علیه انسان منجر شود.
آنتونلی توضیح می‌دهد: «دلایل بروز این رفتارها می‌تواند متفاوت باشد. برخی رفتارهای انسانی باعث می‌شود گرگها به حضور انسان عادت کنند و به او احساس اطمینان پیدا کنند، اما در برخی موارد نیز این وضعیت به ویژگیهای فردی بعضی گرگها برمی‌گردد که رفتاری خارج از هنجار از خود نشان می‌دهند.»
تنزل درجه و قوانین در دیگر کشورهای اروپایی
تحول بزرگ سال ۲۰۲۶ اصطلاحا «داون لیستینگ» است؛ یعنی انتقال گرگ از دسته «گونه به شدت حفاظت‌شده» به «گونه حفاظت‌شده». تفاوت تنها یک کلمه است، اما باید منتظر ماند و دید در عمل چه تغییری ایجاد می‌کند.
ایتالیا در ماه مارس پذیرش دستورالعمل ۲۰۲۵ اتحادیه اروپا را تصویب کرد و باید تا ژانویه ۲۰۲۷ مقررات پیشین خود را با آن منطبق کند. این تصمیم موجی از تغییرات در سطح ملی به راه انداخته است؛ برای نمونه آلمان پیشاپیش این دستورالعمل را پذیرفته و در آستانه اصلاح قانون ملی شکار است.
لوئیجی بویتانی، استاد بازنشسته دانشگاه لا ساپینتسا در رم و از برجسته‌ترین کارشناسان بین‌المللی گرگ، می‌گوید: «این یک تصمیم سیاسی بود که با فشار رئیس کمیسیون اروپا، فون درلاین، اتخاذ شد. چنین تغییری ضروری نبود، زیرا امکان کشتن گرگها پیش از این هم در قالب استثناهایی که قانون پیش‌بینی کرده بود وجود داشت.»
موضع او با برخی ارقام پشتیبانی می‌شود: در ایتالیا مواردی از صدور مجوز کشتن گرگ در قالب استثنا از قانون رخ داده و در کشورهایی مانند فرانسه، کشتن ۲۵۰ گرگ در سال امری معمول بود.
در مقابل، پیه رو جنوویزی معتقد است که در نظام حقوقی ایتالیا این تنزل درجه از نظر فنی فرایندهای اداری را ساده‌تر می‌کند.
او می‌گوید: «پیش از این صدور مجوز به وزارت محیط زیست واگذار شده بود که براساس نظر فنی ایسپرا تصمیم می‌گرفت، اما اکنون این مناطق هستند که با اتکا به نظر فنی، به طور مستقل تصمیم می‌گیرند.»
در نتیجه، نظام کنونی باید انعطاف‌پذیری بیشتری داشته باشد، اما مشکل اصلی ناشی از افزایش تعداد گرگها در اروپا را حل نمی‌کند.
مارکو آنتونلی به یورونیوز می‌گوید: «تنزل درجه، در اصل تصمیمی سیاسی بود که با فشار لابیهای قدرتمند بخش کشاورزی در سطح اروپا اتخاذ شد تا به نوعی مساله دیرینه تعارض میان گرگ و دامپروری را حل کند.»
همزیستی دشوار گرگها و دامداران
زوتکنیک علم پرورش دام است و دامداران سالها است که در صف نخست، از خسارتهای گرگها به این بخش و خطرات برای دامهای خود گزارش می‌دهند.
آنتونلی توضیح می‌دهد: «برآورد می‌شود در ۱۰ سال گذشته، گرگ مسئول شکار ۰٫۶ درصد دامهای اروپا بوده است و ارقام در ایتالیا نیز تقریبا مشابه است.» او تاکید می‌کند که این پدیده نباید دست‌کم گرفته شود و باید با راهبردهای مناسب پیشگیرانه مهار شود.
یکی از موثرترین راهبردها استفاده از موسوم به سگهای گارد است؛ یعنی نژادهای ویژه‌ای از سگهای گله که برای مراقبت و نگهبانی از گله‌ها پرورش داده شده‌اند. در ایتالیا یکی از بهترین نژادها برای این کار، سگ چوپان آبروتزو ماره مانو، حضور دارد.
از دیگر راهکارهای مدرن می‌توان به حصارهای برقی و زیرسطحی یا پناهگاههای شبانه مرتفع اشاره کرد که به شکل موثری از دامها حفاظت می‌کنند. کشتن گرگ می‌تواند برای مقابله با آن دسته از افراد که رفتارهای غیرعادی بروز می‌دهند، راه‌حلی مقطعی باشد، اما مجموعه تدابیر حفاظتی است که می‌تواند همزیستی میان گرگها و دامداران را در زندگی روزمره ممکن کند.
آنتونلی می‌گوید: «داده‌ها به ما نشان می‌دهد که راهبردهای پیشگیرانه بسیار موثرتر از هر گونه برنامه کشتن گرگ است. راه‌حل وجود دارد، اما به سادگی که برخی تصویر می‌کنند نیست و به همین دلیل به تلاش جدی مقامات نیاز است.»
فراتر از دو قطبی شدن: «همزیستی یعنی سازش»
ساکنان شهرها نیز نقش خود را دارند و باید رفتارهای پیشگیرانه درست را بشناسند. پیش از هر چیز، امحای صحیح زباله‌ها اهمیت دارد، زیرا زباله‌ها یکی از مهمترین عوامل جذب حیات وحش هستند.
عامل مهم دیگر مدیریت حیوانات خانگی است. در مناطقی که مشاهده گرگ در آنها زیاد است، کارشناسان توصیه می‌کنند حیوانات خانگی بدون مراقبت رها نشوند و به ویژه غذا یا خوراک دام در فضای باز رها نشود، چون می‌تواند گرگها را جذب کند.
لوئیجی بویتانی می‌گوید: «تغییر نگران‌کننده‌ای که امروز می‌بینیم، دو قطبی شدن شدید دیدگاهها درباره گرگ است؛ شمار کسانی که خواهان حفاظت از او هستند بسیار افزایش یافته و در عین حال تعداد کسانی که می‌خواهند او را بکشند نیز بالا رفته است.»
این استاد دانشگاه می‌افزاید: «راه میانی هنوز بسیار کم‌رنگ است، در حالی که باید همین مسیر را دنبال کرد؛ همزیستی یعنی سازش.» به گفته او، شناخت این گونه فراتر از باورها و افسانه‌ها هنوز ناکافی است، اما پیگیری این شناخت تنها راه‌حل پایدار در بلندمدت است.