کشف فسیلی با حفظ‌شدگی کم‌نظیر از یک دایناسور پردار در شمال شرق چین، شواهد تازه‌ای در حمایت از این فرضیه فراهم کرده است که توانایی پرواز در دایناسورها بیش از یک بار و در مسیرهای تکاملی جداگانه پدید آمده است.
این دایناسور که «نورل‌رپتور بارسبولدی» (Norellraptor barsboldi) نام گرفته، احتمالا می‌توانسته پرواز کند. بررسی استخوان‌ها و جایگاه آن در درخت تکاملی نشان می‌دهد مسیری که این جانور برای رسیدن به آسمان طی کرده، ممکن است با مسیر پرندگان متفاوت بوده باشد.
آگهی
آگهی
فسیل را یک کشاورز محلی در استان لیائونینگ چین پیدا کرده است. گروهی بین‌المللی از پژوهشگران چین، ایتالیا و اسلواکی، از جمله شوری وانگ، دیرینه‌شناس آکادمی علوم زمین‌شناسی چین، این گونه را در مقاله‌ای معرفی کرده‌اند در نشریه «نیچر کامیونیکیشنز» منتشر شده است.
دایناسوری کوچک که هنوز رشدش کامل نشده بود
طول بدن این نمونه ۵۷ سانتی‌متر، کمی بیش از ۲۲ اینچ، است. پژوهشگران تخمین می‌زنند هنگام مرگ حدود سه سال داشته و هنوز به رشد کامل نرسیده بوده است. این جانور در دوره کرتاسه پیشین، در بازه زمانی حدود ۱۴۵ تا ۱۰۰ میلیون سال پیش، در منطقه‌ای زندگی می‌کرد که امروز بخشی از چین است.
نورل‌رپتور به گروه «میکرورپتورها» تعلق دارد؛ دایناسورهایی نسبتا کوچک و گوشت‌خوار، با وزنی حدود یک کیلوگرم که روی اندام‌هایشان پر داشتند. تاکنون صدها نمونه از این جانوران کشف شده است.
میکرورپتورها شاخه‌ای از درخت تکاملی به نام «میکرورپتورینه» را تشکیل می‌دهند و خویشاوند نزدیک پرندگانی‌اند که به شاخه «آویاله» تعلق دارند. بررسی این دایناسورها می‌تواند به شناخت چگونگی پیدایش و تکامل پرواز کمک کند.
هر دو شاخه در گروه بزرگ‌تر «پاراوِس» جای می‌گیرند؛ گروهی که طیفی از دایناسورهای تروپود، از جمله پرندگان امروزی، را در بر می‌گیرد.
پرهای این فسیل به‌اندازه استخوان‌هایش خوب حفظ نشده‌اند، اما آنچه پژوهشگران توانسته‌اند تشخیص دهند نشان می‌دهد اندام‌های جلویی و دُم جانور ظاهرا پوشیده از پرهای مرتبط با پرواز بوده و بخش‌های دیگر بدنش را پرهایی ساده و صاف پوشانده بودند.
شباهت در ویژگی‌ها، تفاوت در مسیر تکامل
اینکه میکرورپتورها و پرندگان هر دو توانایی پرواز پیدا کرده‌اند، لزوما به این معنا نیست که این ویژگی را از یک نیای مشترک به ارث برده‌اند.
جایگاهی که پژوهشگران اکنون برای نورل‌رپتور در درخت تکاملی پاراوس در نظر گرفته‌اند، نشان می‌دهد پرواز ممکن است دست‌کم دو بار و به‌طور مستقل در این گروه پدید آمده باشد.
تیم پژوهش با مقایسه سازگاری‌های مرتبط با پرواز در میکرورپتورهای شناخته‌شده و تبار پرندگان دریافت که از میان ۱۹۴ ویژگی شناسایی‌شده در میکرورپتورها، حدود ۳۰ درصد در تبار پرندگان نیز تکامل یافته‌اند.
پرهای بال، استخوان‌های قلاب‌شکل انگشتان پا و بلندتر بودن استخوان ساعد نسبت به استخوان بازو، از جمله این ویژگی‌های مشترک‌اند. با این حال، این ویژگی‌ها در دو گروه با ترتیب یکسانی پدید نیامده‌اند.
وانگ و همکارانش می‌نویسند: «توالی ظهور ویژگی‌های تازه مرتبط با پرواز که برای این دو تبار بازسازی شده، به‌طور پیوسته با یکدیگر تفاوت دارد.»
شاهد دیگر به رشد اندام‌های جانور مربوط است. رشد ساعد، که بخشی از بال را تشکیل می‌دهد، ظاهرا در مراحل بسیار ابتدایی زندگی این دایناسور متوقف شده بود؛ الگویی برخلاف آنچه در پرندگان پروازکننده امروزی دیده می‌شود.
پژوهشگران می‌نویسند: «این نتایج، در کنار شواهد بافت‌شناختی که ممکن است نشان‌دهنده الگویی ویژه در رشد اندام‌های میکرورپتورها باشد، وجود یک الگوی رشد مشترک در پس تکامل دایناسورهای پروازکننده را رد می‌کند و از نقش فشارهای انتخابی متعدد و مستقل در پیدایش گروه‌های بال‌دار پاراوس حمایت می‌کند.»
آیا پرواز چند بار پدید آمده است؟
این یافته‌ها می‌تواند نشانه‌ای از «تکامل همگرا» در گروه پاراوس باشد؛ پدیده‌ای که در آن دو گروه تکاملی جداگانه، از مسیرهایی متفاوت به ویژگی‌ها یا توانایی‌هایی مشابه می‌رسند.
نهنگ‌ها و ماهی‌ها نمونه‌ای از این پدیده‌اند: هر دو با استفاده از باله شنا می‌کنند، اما از مسیرهای تکاملی بسیار متفاوتی به این شکل بدن رسیده‌اند.
مایکل پیتمن، دیرینه‌زیست‌شناس دانشگاه چینی هنگ‌کنگ که در این پژوهش مشارکت نداشته، می‌گوید: «این مطالعه شواهد مهم تازه‌ای ارائه می‌کند که از فرضیه تکامل چندباره پرواز در دایناسورهای پردار حمایت بیشتری می‌کند؛ از جمله دست‌کم یک بار در میکرورپتورها و دست‌کم یک بار در پرندگان.»
نیل گاستلینگ، متخصص زیست‌شناسی تکاملی رشد در دانشگاه ساوتهمپتون بریتانیا، نیز از اینکه بیشتر تغییرات تکاملی این تبار از دایناسورهای پروازکننده با خویشاوندان پرنده‌شان مشترک نبوده، ابراز شگفتی کرده است.
به گفته او، این پژوهش نشان می‌دهد گونه‌های بسیاری «همه مسیرهای پیش روی خود را می‌آزمودند» و مزایای پرواز باعث شده بود این گروه‌ها به شیوه‌های گوناگون به سوی کسب این توانایی بروند.
با این حال، دیرینه‌شناسان نمی‌توانند تنها با تکیه بر یک فسیل، تاریخ تکامل را بازنویسی کنند. برای آنکه دانشمندان قانع شوند پرندگان و میکرورپتورها توانایی پرواز را کاملا مستقل از یکدیگر به دست آورده‌اند، به شواهد بسیار بیشتری نیاز است.
نویسندگان مقاله یادآور می‌شوند: «میکرورپتورها به‌عنوان الگوهایی برای بررسی پیدایش و تکامل پرواز در پرندگان مطرح شده‌اند.»
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
آنها می‌افزایند: «با این حال، رابطه تکاملی میان ساختارهای پرواز در پرندگان و سازگاری‌های احتمالی میکرورپتورها برای حرکت در هوا، هم از نظر کارکرد و هم از نظر تبارزایی محل اختلاف است.»