با تشدید جنگ ایران، شهرهای اروپایی اکنون در تیررس بخشی از زرادخانه تهران قرار گرفتهاند. ما از ناتو پرسیدیم در صورت وقوع چنین حملهای چگونه از خود دفاع خواهد کرد. از یک کارشناس خشونت سیاسی نیز درباره روشهای دیگری که ایران ممکن است برای هدف قرار دادن اروپاییها به کار گیرد سؤال کردیم.
از زمانی که نیروهای آمریکا و اسرائیل حملات خود را علیه اهدافی در ایران آغاز کردند، تهران کارزار گستردهای از حملات تلافیجویانه موشکی و پهپادی را در مقیاسی بیسابقه در منطقه شروع کرده است .
آگهی
آگهی
پرتابههای ایرانی اهدافی در اسرائیل و کشورهای حوزه خلیج فارس را هدف قرار دادهاند و یک پهپاد ساخت ایران نیز پایگاه بریتانیا در قبرس را هدف گرفت؛ اقدامی که باعث شد،کییر استرمر، نخستوزیر بریتانیا پایگاههای این کشور را برای انجام ضدحملات دفاعی آمریکا علیه سایتهای موشکی ایران در اختیار واشینگتن قرار دهد.
علاوه بر این، سامانههای پدافند هوایی ناتو دو موشک بالستیک ایرانی را که به سمت حریم هوایی ترکیه حرکت میکردند را رهگیری کردند؛ آستانهای که تهران پیشتر از آن عبور نکرده بود.
اروپا که بیش از هر زمان دیگری به شعاع انفجار این جنگ نزدیک شده، اکنون با پرسشی روشن روبهروست: آیا ایران میتواند در مرحله بعدی اروپا را هدف قرار دهد؟ و اگر چنین تلاشی انجام دهد، آیا ناتو قادر به متوقف کردن آن خواهد بود؟
ایران چه سلاحهایی میتواند به سمت اروپا شلیک کند؟
سلاحهای دوربرد ایران در سه دسته اصلی قرار میگیرند و برد بالقوه آنها بخش نگرانکنندهای از نقشه اروپا را در بر میگیرد.مخربترین آنها موشک بالستیک خرمشهر است که میتواند کلاهکی تا وزن ۱۸۰۰ کیلوگرم حمل کند.
این موشک در صورت شلیک از تأسیسات زیرزمینی مستحکم در شمالغرب ایران همچون مناطق کوهستانی مانند کرمانشاه، تبریز و اصفهان و در صورت کاهش وزن محموله خود میتواند بردی تا ۳۰۰۰ کیلومتر داشته باشد.
در چنین فاصلهای، پایتختهای جنوب و شرق اروپا مانند آتن، صوفیه و بخارست در تیررس قرار میگیرند. در بیشترین برد نیز شهرهایی مانند وین، رم و حتی برلین میتوانند هدف قرار بگیرند.
دسته دوم پهپادها هستند. پهپاد شاهد ۱۳۶که در جریان جنگ روسیه علیه اوکراین آزمایش و تکامل یافته، بردی تا ۲۵۰۰ کیلومتر دارد. کلاهک منفرد آن که بین ۳۰ تا ۵۰ کیلوگرم وزن دارد چندان بزرگ نیست، اما این پهپادها به صورت دستهای به کار گرفته میشوند و نه برای تخریب یک ساختمان، بلکه برای اشباع سامانههای پدافندی و از کار انداختن شبکههای برق در مناطق گسترده طراحی شدهاند.
اوکراین پیش از این چنین سناریویی را تجربه کرده است و بخشهایی از اروپا نیز ممکن است آن را تجربه کنند.
عنصر سوم موشکهای کروز ایران هستند، بهویژه موشک سومار و نسخههای مختلف آن که بردی بین ۲۰۰۰ تا ۳۰۰۰ کیلومتر دارند. برخلاف موشکهای بالستیک، موشکهای کروز در ارتفاع پایین پرواز میکنند و از عوارض زمین پیروی میکنند، به همین دلیل شناسایی آنها با رادارهای سنتی بسیار دشوارتر است. دقت بالای آنها نیز باعث میشود که نه برای تخریب گسترده که برای حملات دقیق به زیرساختها مناسب باشند.
در مجموع، این سه نوع سلاح در کنار یکدیگر به ایران یک توانایی حمله دوربرد چندلایه میدهد که بهطور فزایندهای با قلمرو اروپایی همپوشانی دارد.
تجربه اسرائیل از دفاع در برابر پرتابههای ایرانی
اسرائیل عملیترین نمونه از دفاع موشکی در شرایط واقعی جنگ را ارائه میدهد. در جریان جنگ جاری، ایران بین ۵۰۰ تا ۵۵۰ موشک بالستیک به سمت خاک اسرائیل شلیک کرده است. سامانه دفاع چندلایه اسرائیل شامل سامانههای پیکان۳، پیکان۲ و موشک رهگیر فلاخن داوود توانست همه موشکها را به جز ۳۱ موشک پیش از اصابت به مناطق مسکونی رهگیری کند. با این حال، همچنان شکافهایی وجود دارد.
ایران موشکهای خود را بهطور خاص برای عبور از سامانههای رهگیری طراحی کرده است. گفته میشود نسخه خرمشهر۴ با سرعتی حدود ۸ ماخ دوباره وارد جو میشود و عملا زمان واکنش سامانههای دفاعی را به حداقل میرساند. علاوه بر این، پیشرفتهترین کلاهکهای ایران میتوانند در مرحله فرود مسیر خود را تغییر دهند تا ردیابی راداری را مختل کنند.
ایران همچنین معمولا موشکهای بالستیک را به تنهایی شلیک نمیکند؛ بلکه آنها را با موشکهای کروز و دستههای پهپادی ترکیب میکند تا سامانههای دفاعی را اشباع کند.
اگر ایران تصمیم بگیرد اروپا را هدف قرار دهد، تحلیلگران انتظار دارند حملهای چندوجهی انجام دهد که شامل حملات دقیق به مراکز لجستیکی ناتو، ایجاد اختلال اقتصادی از طریق حمله به بنادر مدیترانه، هدف قرار دادن پایانههای گاز مایع در ایتالیا، یونان و رومانی باشد و در کنار این اقدامات، احتمال دارد حملاتی با هدف ایجاد فشار روانی و ترس در میان غیرنظامیان نیز انجام شود.
ناتو میگوید«اروپاییها باید شبها با خیال راحت بخوابند»
موضع رسمی ناتو اطمینانبخش است و به گفته سخنگوی این اتحاد، این موضع با تواناییهای اخیرش تایید میشود. سرهنگ مارتین ال. اودانل، سخنگوی ستاد عالی فرماندهی متفقین اروپا (SHAPE)، در مصاحبهای با یورونیوز، سناریوی احتمالی حمله ایران به اروپا را به طور کامل رد یا تأیید نکرد، اما در مورد عملکرد ناتو ابراز اطمینان کرد.
او گفت: «ناتو آنچه برای دفاع از قلمرو یک میلیارد ساکن آن لازم است را در اختیار دارد. بنابراین فکر میکنم اروپاییها، به علاوه خود من که در اروپا زندگی میکنم، باید شبها با آسودگی بخوابند، چون ناتو توانایی شکست هر تهدیدی علیه این اتحاد را دارد.»
او به رهگیری اخیر موشکهای ایرانی در حریم هوایی ترکیه به عنوان نمونهای واقعی از کارایی این سامانهها اشاره کرد. به گفته او، کل زنجیره عملیات از شناسایی پرتابهها تا نابودی هدف، کمتر از ۱۰ دقیقه طول میکشد و این روند از فضا آغاز میشود.
او توضیح داد:«ابتدا پرتاب موشک شناسایی میشود. ما از مجموعهای از سامانهها استفاده میکنیم که برخی از آنها در فضا مستقر هستند.» سپس اشاره کرد که مسیر پرواز موشک ردیابی میشود: «ناتو داراییهای زمینی و دریایی مختلفی دارد که در کنار سامانههای فضایی این کار را انجام میدهند. سپس شما به توانایی رهگیری و سپس نابودی متعاقب آن هدف نیاز دارید، که ناتو ثابت کرد که ما توانایی انجام آن را داریم.»
کشورهای اروپایی خارج از ناتو چه میشوند؟
اما همه کشورهای اروپا عضو ناتو نیستند. کشورهایی مانند قبرس،ایرلند، اتریش، سوئیس و مالت خارج از چتر رسمی ناتو قرار دارند. سامانه دفاع موشکی ناتو بهطور رسمی برای محافظت از «جمعیت، قلمرو و نیروهای اروپایی عضو ناتو» طراحی شده است. به عبارت دقیق نهادی، این امر کشورهای غیر عضو را در معرض خطر قرار میدهد. اما در عمل، تصویری پیچیدهتر وجود دارد.
عضویت در اتحادیه اروپا لایهای موازی از تعهدات را ایجاد میکند: بر اساس ماده ۴۲(۷) معاهده اتحادیه اروپا، هرگونه حمله به یک کشور عضو اتحادیه اروپا، از نظر قانونی تمام کشورهای عضو دیگر اتحادیه اروپا را مجبور به ارائه کمک میکند. ابتکار «سپر آسمان اروپا» به عنوان یک برنامه تدارکات و ادغام به رهبری آلمان نیزدر حال پیوند دادن کشورهای غیرناتویی مانند اتریش و سوئیس به شبکه دفاع هوایی مشترک اروپا است.
رویدادهای اخیر نشان میدهد که چارچوبهای قانونی ممکن است کمتر از اراده سیاسی اهمیت داشته باشند. هنگامی که حملات اخیر ایران به قبرس برخورد کرد، یونان، ایتالیا، هلند و اسپانیا به سرعت ناوچهها و هواپیماهای اف۱۶ را برای دفاع از حریم هوایی این جزیره، خارج از هرگونه ساختار فرماندهی رسمی ناتو، مستقر کردند. ایرلند نیز اعلام کرد که در صورت درخواست، آماده پیوستن به این ائتلاف است.
اروپا با پهپادهای ارزانتر و کندتر، اما سختتر برای مقابله چه میکند؟
موشکهای بالستیک سریع و قدرتمند هستند، اما ناتو سالها تجربه مقابله با آنها را دارد. اودانل اذعان کرد که پهپادها واقعا مشکلساز هستند، اما او از سامانه جدید ناتو به نام «Merops» نام برد که در لهستان و رومانی مستقر شده است. این سامانه از پهپادهای رهگیر کوچک و ارزان استفاده میکند که با برخورد مستقیم یا انفجار در نزدیکی هدف، پهپادهای مهاجم را نابود میکنند.
او گفت: «این حوزهای است که باید بیشتر روی آن کار کنیم و قطعا ناتو به سازگاری و پاسخ به این تهدید ادامه خواهد داد.»
در اوکراین، سامانههای مشابه توانستهاند تا ۴۰ درصد از پهپادهای شاهد را سرنگون کنند و با ترکیب روشهای دیگر این نرخ گاهی به ۸۰ درصد میرسد، اما همچنان ۲۰ درصد از پهپادها به هدف میرسند.
بنابراین حتی با وجود سامانه ضد پهپادی «مروپس» در شرق اروپا، این پرسش همچنان باقی است که آیا اروپاییها واقعا میتوانند شبها با خیال راحت بخوابند؟
تاکتیکهای تروریستی، فراتر از موشک و پهپاد
هرگونه حمله ایران علیه اروپا به طور قطع به حملات نظامی محدود نخواهد شد. کارشناسان میگویند که نقشه تهران گستردهتر و از برخی جهات، دفاع در برابر آن دشوارتر است. گریگ آر. کلاین، استادیار موسسه امنیت و امور جهانی در دانشگاه لیدن، میگوید: «اگر در اروپا زندگی میکنید یا یک کشور اروپایی هستید، این نگرانی کاملاً واقعی است.»
او گفت ایران سابقه همکاری با شبکههای جنایی و عوامل مخفی در اروپا برای انجام حملات تروریستی را دارد. از سال ۲۰۲۱، سرویسهای اطلاعاتی اروپا افزایش قابل توجهی در طرحهای مرتبط با ایران در خاک اروپا ثبت کردهاند. اهداف این طرحها اغلب شامل مخالفان ایرانی، خبرنگاران فارسیزبان، جوامع یهودی و شهروندان اسرائیلی بوده است.
این اقدامات اغلب از طریق شبکههای جنایی محلی انجام میشود، موضوعی که شناسایی و پیگرد قضایی را دشوار میکند. اتحادیه اروپا در ۲۹ ژانویه ۲۰۲۶ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را در فهرست سازمانهای تروریستی قرار داد.
احتمال فعال شدن «عوامل خفته»
کلاین معتقد است ایران احتمالا به همان الگوی قبلی یعنی هدف قرار دادن مخالفان، خبرنگاران و جوامع یهودی ادامه خواهد داد. او همچنین اشاره میکند که مجتبی خامنهای، رهبر جدید ایران و فرزند رهبر پیشین، محصول همان ساختار حکومتی محسوب میشود.
اما اگر حکومت ایران احساس کند بقایش بهطور مستقیم تهدید شده است، ممکن است دامنه اقدامات خود را در خاک اروپا گسترش دهد. او گفت: «ممکن است عوامل ایرانی از قبل در اروپا مستقر شده باشند و در انتظار فعال شدن باشند.»
سناریوی هستهای
یک سناریوی خطرناک دیگر زمانی مطرح میشود که ایران برنامه تسلیحات هستهای خود را از سر بگیرد. در آن صورت، نه تنها اسرائیل و خاورمیانه بلکه پایگاههای نظامی اروپایی نیز ممکن است هدف قرار گیرند. سعید گلکار، دانشمند علوم سیاسی ایرانی-آمریکایی، در مقالهای برای یورونیوز، خطر هستهای شدن ایران را تشریح کرد: «اگر آمریکا و اسرائیل فقط تواناییهای نظامی و هستهای ایران را تضعیف کنند و سپس متوقف شوند، محتملترین نتیجه سیاسی گذار دموکراتیک نیست، بلکه تثبیت قدرت نخبگان امنیتی باقیمانده است.»
او هشدار داد: «حذف ناقص خطرناک است. توقف ناگهانی میتواند باعث واکنش سریع شود و همچنین استدلال داخل رژیم را تقویت کند که فقط سلاح هستهای میتواند از حمله خارجی جلوگیری کند.»
سناریوی بمب کثیف
سناریوی دیگر بمب کثیف شامل مواد منفجره متعارف همراه با مواد رادیواکتیو است. کارشناسان معتقدند ایران از نظر فنی توان ساخت چنین سلاحی را دارد، اما احتمال استفاده از آن بسیار کم است، زیرا منشأ آن به سرعت قابل شناسایی خواهد بود و واکنش شدیدی را در پی خواهد داشت که ممکن است بقای رژیم را تهدید کند.
کلاین در نهایت میگوید احتمال هدف قرار دادن گسترده غیرنظامیان اروپایی پایین است. او افزود: «اگر این عوامل مخفی فعال شوند، احتمالا نهادهای دولتی و سیاستمداران بیشتر در معرض خطر خواهند بود.»
به گفته او، ایران احتمالا به دنبال تنبیه دولتهای اروپایی به دلیل حمایت از جنگ و ایجاد شکاف در جوامع اروپایی است. او گفت: «این دقیقا شبیه الگوی روسیه است، یعنی ایجاد اختلاف داخلی، بیثبات کردن سیاست داخلی و تضعیف توان کشورهای اروپایی برای مقابله.»
جنگ سایبری و خرابکاری دریایی
از دیگر ابزارهایی که انتظار میرود تهران به کار گیرد، میتوان به حملات سایبری به زیرساختهای آب، انرژی و بهداشت و همچنین عملیات خرابکاری دریایی در آبهای اروپا اشاره کرد. وقتی از سخنگوی ناتو درباره این تهدیدهای ترکیبی سؤال شد، او پاسخ محتاطانهای داد: «دو تهدید شناسایی شده برای ناتو که توسط هر ۳۲ متحد آن تأیید شده است، روسیه و گروههای تروریستی هستند.»
اما افزود: « مارک روته، دبیرکل ناتو بارها گفته است کشورهایی مانند چین، کره شمالی و ایران در حال همکاری با روسیه هستند و از جنگ اوکراین حمایت میکنند.ما باید همه این عوامل را در دنیایی که در آن زندگی میکنیم در نظر بگیریم و سپس دفاعهای مناسب برای مقابله با آنها را توسعه دهیم.»