مادورو در لباس خواب و بمباران آرامگاه چاوز؛ چگونه تصاویر جعلی، خلا اطلاع رسانی را پر کرد؟

تنها مدت کوتاهی پس از آن‌که دونالد ترامپ، رئیس جمهوری ایالات متحده آمریکا، روز شنبه سوم ژانویه، از انجام یک «حمله گسترده» علیه ونزوئلا خبر داد، شبکه‌های اجتماعی اروپا مملو از تصاویر گمراه‌کننده و تولیدشده با هوش مصنوعی درباره بازداشت نیکولاس مادورو، رئیس جمهوری ونزوئلا و همچنین ویدیوهایی از جشن‌ و شادی ونزوئلایی‌ها در نقاط مختلف جهان شد.

در پلتفرم‌هایی چون تیک‌تاک، اینستاگرام و ایکس، انواع تصاویر تولیدی یا دست‌کاری‌شده با هوش مصنوعی، یا ویدیوهای قدیمی به جای تصاویر جدید و واقعی جا زده شدند و به‌سرعت دست‌به‌دست شدند.

شمار زیادی از این محتوا در پلتفرم‌های مختلف، میلیون‌ها بازدید دریافت کردند و حتی توسط چهره‌های سرشناس، از جمله خود آقای ترامپ، ایلان ماسک مالک شبکه ایکس، فلاویو بولسونارو، پسر رئیس جمهوری پیشین برزیل و حساب رسمی حزب راست‌گرای «چگا» در پرتغال، بازنشر شد.

به گفته شماری از کارشناسان، این اتفاق می‌تواند از نخستین نمونه‌هایی باشد که در آن، تصاویر ساخته‌شده با هوش مصنوعی از یک چهره سیاسی برجسته، به‌طور هم‌زمان با انتشار اخبار فوری و در جریان تحولات لحظه‌ای خبر، تولید و منتشر شده است.

یورونیوز فارسی را در ایکس دنبال کنید

در مقابل، گروهی دیگر معتقدند ویژگی متفاوت این موج از اطلاعات جعلی، بیش از آن‌که به ابعاد و دامنه انتشار آن مربوط باشد، به این نکته بازمی‌گردد که افراد بسیاری، حتی چهره‌های شناخته‌شده و عمومی، محتواهای نادرست را باور کردند و فریب آن را خوردند.

تصاویر ساخته‌شده توسط هوش مصنوعی

اندکی پس از بازداشت او، تصاویر متعددی از مادورو در شبکه‌های اجتماعی مختلف منتشر شد. تیم راستی‌آزمایی یورونیوز نمونه‌هایی از تصویر زیر را یافت که به زبان‌های اسپانیایی، ایتالیایی، فرانسوی و لهستانی بازنشر شده بودند.

در میان این تصاویر، عکسی که آقای مادورو را هنگام خروج از یک هواپیما نشان می‌داد، نه‌تنها توسط حساب رسمی حزب راست افراطی «چگا» در پرتغال، بلکه از سوی آندره ونتورا، بنیان‌گذار این حزب، و شماری دیگر از اعضای آن بازنشر شد.

افزون بر این، چند رسانه آنلاین نیز این تصویر را به‌عنوان یک عکس واقعی منتشر کردند.

سربازانی با سه دست

هم‌زمان با انتشار پرشتاب این تصویر در اینترنت، بررسی‌های تیم‌های راستی‌آزمایی وجود واترمارک‌های دیجیتال را آشکار کرده است؛ نشانه‌هایی که بیانگر آن است که کل تصویر یا بخشی از آن با بهره‌گیری از هوش مصنوعی گوگل جمینای ساخته یا دست‌کاری شده است.

شرکت آلمانی دیتسیا (Detesia)، که در حوزه فناوری تشخیص دیپ‌فیک فعالیت می‌کند، اعلام کرده است مدل‌های هوش مصنوعی این شرکت به شواهد چشمگیری دست یافته‌اند که نشان می‌دهد این تصویر ماهیتی کاملا هوش مصنوعی‌محور دارد و به‌صورت مصنوعی تولید شده است.

به گفته دیتسیا، انتشار عکس اولیه موجی از تصاویر مشابه را به‌دنبال داشت که هرچند دامنه انتشار محدودتری در شبکه‌های اجتماعی داشتند، اما آن‌ها نیز آثار قابل مشاهده واترمارک SynthID را در خود داشتند. در نسخه‌های بعدی، نشانه‌های تولید با هوش مصنوعی کاملا آشکار بود؛ تصاویری غیرواقعی مانند سربازانی با سه دست یا عکس‌هایی که مادورو را در حالی نشان می‌دادند که سراسر پوشیده از خون است.

این تصویر که به‌احتمال بسیار زیاد با هوش مصنوعی تولید شده است، در پلتفرم‌های مختلف شبکه‌های اجتماعی میلیون‌ها بازدید به دست آورد؛ به‌گونه‌ای که تنها یکی از پست‌های اسپانیایی منتشرشده در شبکه ایکس، ۲.۶ میلیون بازدید را به خود اختصاص داد.

تال هاگین، تحلیل‌گر حوزه جنگ اطلاعاتی و استاد سواد رسانه‌ای، تأکید می‌کند که شتاب بالای پیشرفت فناوری‌های هوش مصنوعی، تشخیص محتوای جعلی و دیپ‌فیک را بیش از گذشته پیچیده و دشوار کرده است.

او می‌گوید: «ما دیگر در مرحله‌ای نیستیم که شش ماه با این وضعیت فاصله داشته باشیم؛ ما همین حالا در وضعیتی قرار داریم که تشخیص محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی از محتوای واقعی، عملاً ممکن نیست.»

به گفته این تحلیل‌گر، بلافاصله پس از اعلام بازداشت مادورو، اطلاعات موجود بسیار محدود بود اصلا هیچ تصویری منتشر نشده بود؛ وضعیتی که به گفته او «وقتی خلأ اطلاعات‌رسانی ایجاد می‌شود، به‌طور طبیعی نیاز پیدا می‌کند که یک جوری پر شود».

هاگین نتیجه‌گیری می‌کند که کاربران برای جبران کمبود اطلاعات و تصاویر واقعی، به انتشار تصاویر ساخته‌شده با هوش مصنوعی روی آوردند.

در نمونه‌ای دیگر، تصویری که بیش از ۴.۶ میلیون بار دیده شده، چنین القا می‌کند که مادورو با لباس خواب سفید در داخل یک هواپیمای باری نظامی نشسته است؛ ادعایی که بدون ارائه شواهد معتبر، در شبکه‌های اجتماعی به‌طور گسترده منتشر شد.

پلتفرم آمریکایی نیوزگارد، که در حوزه ارزیابی اعتبار اطلاعات فعالیت می‌کند، اعلام کرده است بررسی‌ها نشان می‌دهد این تصویر به‌وضوح با هوش مصنوعی ساخته شده است؛ یکی از نشانه‌های بارز آن نیز دیده شدن دو ردیف پنجره برای صندلی‌های مسافران است که با واقعیت هم‌خوانی ندارد.

افزون بر این، محتوای این تصویر با اطلاعات تأییدشده موجود نیز ناسازگار است؛ زیرا بر اساس شواهد، مادورو با یک بالگرد از ونزوئلا منتقل و سپس به یک ناو نیروی دریایی آمریکا برده شده است، در حالی که نه بالگرد و نه ناو نظامی، دارای چیدمانی با پنجره‌های دو ردیفه مشابه آنچه در تصویر دیده می‌شود، نیستند.

ویدیوهای جعلی از معترضان

علاوه بر این ها، اندکی پس از انتشار تصاویر جعلی مربوط به بازداشت مادورو، پلتفرم‌های شبکه‌های اجتماعی مملو از ویدیوهایی شدند که معترضان را در حال جشن گرفتن بازداشت او نشان می‌داد.

برخی از این ویدیوها، از جمله یکی از آن‌ها که توسط ایلان ماسک منتشر شد و ونزوئلایی‌هایی را نشان می‌داد که از شوق به گریه افتاده‌اند، بیش از ۵.۶ میلیون بازدید گرفت.

در این ویدیو نشانه‌های غیرطبیعی مانند حرکات غیرمتعارف بدن، رنگ‌های پوست و پلاک‌های عجیب اتومبیل‌های وجود دارد که نشان می‌دهد ویدیو با کمک هوش مصنوعی ساخته یا ویرایش شده است.

روایت‌های محلی از ونزوئلا نشان می‌دهد که واکنش عمومی به بازداشت مادورو چندوجهی است؛ بخشی از مردم از این رویداد ابراز خوشحالی و امید کرده‌اند، در حالی که بخش دیگری از شهروندان نسبت به آینده و چگونگی انتقال قدرت دچار نگرانی و تردید هستند و برخی نیز مداخله نظامی ایالات متحده را محکوم می‌کنند.

به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید

هم‌زمان با این موج اطلاعات نادرست، چندین کلیپ با عنوان‌های فریبنده در کنار ویدیوهای مربوط به اعتراضات واقعی منتشر شد. از جمله، یک ویدیو که توانست بیش از یک میلیون بار دیده شود، با این ادعا که «این حال‌وهوای امروز (چهارم ژانویه) کاراکاس است؛ جمعیت عظیمی برای حمایت از مادورو در خیابان‌ها حضور دارند»، در حالی که این ادعا نادرست و غیر مرتبط با رویدادهای فعلی بود.

در واقع، این ویدیو مربوط به یک راهپیمایی است که مادورو و حامیان جوان او در نوامبر ۲۰۲۵ در کاخ میرافلورز در کاراکاس شرکت داشتند و ارتباطی با رخدادهای فعلی ندارد.

ویدیوی دیگری که در نسخه‌های فرانسوی شبکه ایکس به‌طور گسترده به اشتراک گذاشته شد، نمای مردی را روی بالکن نشان می‌دهد که گوشی‌اش را به‌سمت جمعیتی پایین می‌گیرد؛ کپشن این پست ادعا می‌کند که مردم ونزوئلا از برداشته شدن مادورو به‌دنبال مداخله آمریکا بسیار خوشحال هستند و در پس‌زمینه آتش‌بازی دیده می‌شود.

هاگین اشاره می‌کند که چندین شاخص فنی و بصری باعث تردید در اصالت این ویدیو می‌شود؛ برای نمونه آتش‌بازی‌هایی که در پس‌زمینه دیده می‌شود به‌طوری غیرطبیعی انگار از درون جمعیت فوران می‌کنند و دود مناسبی تولید نمی‌کند. همچنین تصویر نمایش‌داده‌شده بر روی گوشی با جمعیت پایین آن مطابقت ندارد.

به گفته هاگین، خطر این حجم از ویدیوهای تولیدشده با هوش مصنوعی این است که در ذهن مردم احساس سابقه‌ای غلط ایجاد می‌کند؛ «اگر مثلا من پنج نمونه مختلف از تصویر مادورو در بازداشت با لباس‌های متفاوت دیدم، پس نتیجه می‌گیرم که همه باید جعلی باشند.»

هاگین توضیح می‌دهد که حتی در مواجهه با ویدیوهای واقعی که هیچ شکی در صحتشان نیست، برخی افراد آن‌ها را ساختگی می‌نامند، نه به‌خاطر نشانه‌های فنی، بلکه چون نمی‌خواهند حقیقت را بپذیرند.

وی می‌گوید فرآیند بررسی و صحت‌سنجی محتوا زمان‌بر است و همزمان با اینکه خبرنگاران و راستی‌آزمایان مشغول بررسی ویدیوهای قبلی هستند، موج دیگری از اطلاعات غلط و فریبنده با سرعت منتشر می‌شود و فضا را برای ابهام و گمراهی بیشتر می‌کند.

حمله آمریکا به آرامگاه چاوز

علاوه بر تصاویر گمراه‌کننده، ادعاهای نادرست مبنی بر این‌که نیروهای ایالات متحده آرامگاه رئیس جمهوری پیشین ونزوئلا، هوگو چاوز، را هدف قرار داده‌اند، به زبان‌های مختلف در فضای آنلاین منتشر شده است و حتی از سوی رئیس جمهوری کلمبیا، گوستاوو پترو، نیز به اشتراک گذاشته شده است.

یکی از این ادعاها مدعی است که آرامگاه در جریان عملیات بازداشت توسط نیروهای آمریکا بمباران شده است.

با این حال، همان‌طور که هاگین اشاره کرد، عکس سمت راست تصویری دست‌کاری‌شده با هوش مصنوعی است که بر اساس یک عکس واقعی از آرامگاه در سال ۲۰۱۳ ساخته شده و خرابی‌ها به‌طور مصنوعی به آن اضافه شده‌اند.

بنیاد هوگو چاوز خود روز دوشنبه ویدیویی در اینستاگرام منتشر کرد که ساختمان را دست‌نخورده نشان می‌دهد و در آن تاریخ نمایش داده‌شده روی گوشی، روز یکشنبه را نشان می‌دهد.