سیان پرایور، مشاور ارشد ائتلاف قطب شمال پاک، میگوید: این روند در نهایت به چرخهای بیپایان از تشدید گرمایش منجر میشود.
با افزایش دمای جهانی و سرعت گرفتن ذوب یخهای دریایی در اقیانوس منجمد شمالی، رفتوآمد کشتیها در مسیرهایی که پیشتر یخزده و غیرقابلعبور بود، جهش پیدا کرده است.
افزایش ترافیک دریایی در قطب شمال که همزمان با فشار دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، برای در دست گرفتن کنترل گرینلند توجه بیشتری را به خود جلب کرد، بهای زیستمحیطی سنگینی داشته است: کربن سیاه، یا همان دودهای که از کشتیها خارج میشود و روند ذوب یخها را باز هم سریعتر میکند. چند کشور در نشستهای این هفته با نهادهای بینالمللی تنظیمکننده حملونقل دریایی استدلال میکنند که کشتیهای فعال در قطب شمال باید از سوختهای پاکتری با آلودگی کمتر استفاده کنند.
یخچالهای طبیعی، برف و یخی که با دوده ناشی از کشتیها پوشیده شدهاند، توان کمتری برای بازتاب نور خورشید دارند. در عوض، گرمای خورشید جذب میشود و این امر به آن کمک کرده که قطب شمال به سریعترین منطقه در حال گرمشدن روی زمین تبدیل شود. از سوی دیگر، ذوب یخهای دریایی قطب شمال میتواند الگوهای آبوهوایی را در سراسر جهان تحتتاثیر قرار دهد.
سیان پرایر، مشاور ارشد ائتلاف «قطب شمال پاک» که ائتلافی از سازمانهای غیردولتی متمرکز بر قطب شمال و کشتیرانی است، میگوید: «این وضعیت به چرخهای تمامنشدنی از تشدید گرمایش منجر میشود. ما باید انتشار گازها و بهویژه کربن سیاه را تنظیم کنیم؛ هر دو در قطب شمال کاملا بدون ضابطه رها شدهاند.»
در ماه دسامبر، فرانسه، آلمان، جزایر سلیمان و دانمارک پیشنهاد کردند سازمان بینالمللی دریانوردی کشتیهایی را که در آبهای قطب شمال تردد میکنند ملزم کند از «سوختهای قطبی» استفاده کنند؛ سوختهایی سبکتر که نسبت به سوختهای رایج دریایی موسوم به سوختهای دریایی باقیمانده آلودگی کربنی کمتری دارند.
در این پیشنهاد، اقداماتی که شرکتها باید برای پایبندی انجام دهند و همچنین محدوده جغرافیایی اجرای آن مشخص شده است؛ همه کشتیهایی که در شمال مدار ۶۰ درجه رفتوآمد میکنند. قرار بود این طرح این هفته به کمیته جلوگیری از آلودگی و واکنش به آن در سازمان بینالمللی دریانوردی ارائه شود و احتمالا در ماه آوریل نیز در یکی دیگر از کمیتهها بررسی شود.
ممنوعیت استفاده از نوعی سوخت باقیمانده موسوم به نفت کوره سنگین در قطب شمال که از سال ۲۰۲۴ اجرایی شده، تاکنون تاثیر چندانی نداشته است؛ تا حدی به دلیل وجود خلاهای قانونی.
نگرانیها از آلودگی کشتیرانی زیر سایه رقابتهای ژئوپلیتیک
تلاش برای کاهش کربن سیاه که بهگفته مطالعات، در بازهای ۲۰ ساله اثر گرمایشی آن ۱۶۰۰ برابر دیاکسید کربن است، در زمانی جریان دارد که منافع متضاد، هم در سطح بینالمللی و هم میان کشورهایی که سواحلشان به قطب شمال میرسد، در کار است.
در ماههای اخیر، اظهارنظرهای گاهوبیگاه ترامپ درباره لزوم «مالک شدن» گرینلند برای تقویت امنیت آمریکا، مسائل زیادی را مطرح کرده است؛ از حاکمیت گرینلند گرفته تا آینده ائتلاف ناتو. در این میان، آلودگی و دیگر مسائل زیستمحیطی در قطب شمال به حاشیه رانده شده است.
ترامپ که تغییر اقلیم را «کلاهبرداری» خوانده است، همچنین در برابر سیاستهای جهانی برای مقابله با آن نیز مقاومت کرده است. سال گذشته انتظار میرفت سازمان بینالمللی دریانوردی مقررات جدیدی را بپذیرد که عوارض کربنی بر کشتیرانی وضع میکرد؛ مقرراتی که بهگفته حامیان، شرکتها را به استفاده از سوختهای پاکتر و برقیکردن ناوگانهایشان هرجا که ممکن باشد، تشویق میکرد. اما ترامپ مداخله کرد و بهشدت لابی کرد تا کشورها به این طرح رای منفی بدهند.
این اقدام برای یک سال بهتعویق افتاد و در بهترین حالت، سرنوشت آن نامعلوم است. با این اوصاف، بعید است سازمان بینالمللی دریانوردی بتواند بهسرعت در مورد طرح کنونی برای محدود کردن کربن سیاه در قطب شمال پیشرفت کند.
حتی در خود کشورهای قطب شمال هم که بیش از همه از کربن سیاه و دیگر آلودگیهای ناشی از کشتیرانی آسیب میبینند، بر سر چنین مقرراتی تنشهای داخلی وجود دارد.
ایسلند نمونه خوبی است. این کشور هرچند در حوزه فناوریهای سبز مانند جذب کربن و استفاده از انرژیهای زمینگرمایی برای گرمایش، یک پیشتاز جهانی بهشمار میرود، اما بهگفته حافظان محیطزیست، در زمینه تنظیم آلودگی در دریاهایش پیشرفت کمتری داشته است. دلیلش این است که صنعت ماهیگیری، یکی از مهمترین صنایع کشور، نفوذ بسیار زیادی دارد.
آرنی فینسون، رئیس هیاتمدیره انجمن حفاظت از طبیعت ایسلند، میگوید: «صنعت از سود راضی است، از مالیاتها ناراضی است و درگیر موضوعاتی مثل اقلیم یا تنوع زیستی نیست.»
فینسون اضافه میکند که هزینه استفاده از سوختهای پاکتر یا برقیکردن ناوگانها نیز باعث مقاومت شده است.
او میگوید: «فکر میکنم دولت تازه دارد بیدار میشود، اما هنوز هم باید منتظر بمانند تا [صنعت ماهیگیری] بله بگوید.»
این کشور هنوز درباره طرح در دست بررسی مربوط به سوختهای قطبی موضعی نگرفته است. وزارت محیطزیست، انرژی و اقلیم ایسلند در بیانیهای اعلام کرد این پیشنهاد از نظر هدف و محتوای اصلی «مثبت» است، اما به بررسیهای بیشتری نیاز دارد. در این بیانیه همچنین آمده است که ایسلند از اقدامات قویتر برای مقابله با انتشار آلایندههای کشتیرانی و کاهش کربن سیاه حمایت میکند.
تردد کشتیها و انتشار کربن سیاه در قطب شمال رو به افزایش است
همزمان با افزایش رفتوآمد کشتیهای باری، قایقهای ماهیگیری و حتی برخی کشتیهای کروز در آبهایی که شمالیترین بخشهای ایسلند، گرینلند، کانادا، روسیه، نروژ، فنلاند، سوئد و ایالات متحده را به هم وصل میکنند، آلودگی ناشی از دوده در قطب شمال نیز افزایش یافته است.
بهگفته شورای قطب شمال، فورومی بیندولتی متشکل از هشت کشوری که در محدوده قطب شمال قلمرو دارند، از سال ۲۰۱۳ تا ۲۰۲۳ تعداد کشتیهایی که وارد آبهای شمال مدار ۶۰ درجه شدهاند ۳۷ درصد افزایش یافته است. در همین مدت، مجموع مسافتی که کشتیها در آبهای قطب شمال پیمودهاند ۱۱۱ درصد بیشتر شده است.
میزان انتشار کربن سیاه نیز افزایش یافته است. بر پایه پژوهشی که موسسه «انرژی و تحقیقات زیستمحیطی» انجام داده، در سال ۲۰۱۹ از کشتیهای فعال در شمال مدار ۶۰ درجه، ۲ هزار و ۶۹۶ تن کربن سیاه منتشر شده بود؛ رقمی که در سال ۲۰۲۴ به ۳ هزار و ۳۱۰ تن رسید. این مطالعه نشان داد قایقهای ماهیگیری بزرگترین منبع انتشار کربن سیاه هستند.
در این تحقیق همچنین آمده است که ممنوعیت استفاده از نفت کوره سنگین از سال ۲۰۲۴ تنها به کاهش اندکی در میزان کربن سیاه منجر خواهد شد. معافیتها و استثناها باعث شده است برخی کشتیها بتوانند تا سال ۲۰۲۹ همچنان از این سوخت استفاده کنند.
گروههای محیطزیستی و کشورهای نگران، تنظیم مقررات درباره سوخت کشتیها را تنها راه واقعگرایانه برای کاهش کربن سیاه میدانند، زیرا بعید است کشورها بر سر محدود کردن تردد به توافق برسند. وسوسه ماهیگیری، استخراج منابع و کوتاهتر شدن مسیرهای کشتیرانی بسیار قوی است. کشتیها میتوانند با عبور از مسیرهای قطب شمال، در برخی سفرهای بین آسیا و اروپا چندین روز در وقت خود صرفهجویی کنند.
با این حال، مسیری که به «راه دریایی شمالی» معروف است تنها چند ماه از سال قابلتردد است و حتی در همان زمان هم کشتیها باید با همراهی یخشکنها حرکت کنند. همین خطرات، همراه با نگرانی از آلودگی در قطب شمال، باعث شده برخی شرکتها دستکم در حال حاضر تعهد بدهند که از این مسیر استفاده نکنند.
سورن توفت، مدیرعامل شرکت «مدیترانهای کشتیرانی» (Mediterranean Shipping Company)، بزرگترین شرکت کشتیرانی کانتینری جهان، ماه گذشته در یادداشتی در لینکدین نوشت: «بحثها درباره قطب شمال شدت گرفته و کشتیرانی تجاری هم بخشی از این گفتوگو است. موضع ما در اماسسی روشن است؛ ما از راه دریایی شمالی استفاده نمیکنیم و نخواهیم کرد.»