کشورها در سراسر جهان برای مقابله با مواد شیمیایی ماندگار به تکاپو افتادهاند اما آیا سختگیریهای بریتانیا و اتحادیه اروپا حتی سطح مشکل را هم خراش میدهد؟
بریتانیا تازهترین کشوری است که طرحی برای مقابله با مواد شیمیایی ابدی رونمایی کرده و آنها را یکی از «فوریترین چالشهای زیستمحیطی زمانه ما» توصیف کرده است.
اوایل این هفته (۳ فوریه) وزارت محیط زیست، غذا و امور روستایی بریتانیا (دفرا) نخستین چارچوب خود را برای حفاظت از سلامت عمومی و محیط زیست در برابر این مواد شیمیایی فراگیر منتشر کرد.
بر اساس این طرح، در ادامه سال جاری مشورتی برای تعیین حد مجاز قانونی PFAS در مقررات تامین آب عمومی در انگلیس آغاز خواهد شد. دولت که تاکید میکند هیچ شواهدی از وجود مواد شیمیایی ابدی بالاتر از «سطوح ایمن» در منابع آب خود ندارد، میگوید این کار پیگرد شرکتهای آلاینده را در صورت عبور از سطوح مجاز و «نقض قواعد» آسانتر میکند.
این طرح تنها چند هفته پس از آن مطرح میشود که اتحادیه اروپا با اجباری کردن پایش، مقررات مربوط به مواد شیمیایی ابدی در آب آشامیدنی را سختتر کرد. با این حال، هر دو اقدام به شدت مورد انتقاد قرار گرفته و یکی از کارشناسان آنها را «نقشه راهی نیمهپخته» توصیف کرده است.
مواد شیمیایی ابدی چیستند و چرا استفاده میشوند؟
مواد پرفلوئوروآلکیل و پلیفلوئوروآلکیل (PFAS) گروهی بیش از ۱۰ هزار نوع ماده شیمیایی مصنوعی هستند که تقریبا در سراسر زمین و بهویژه در منابع آب شناسایی شدهاند.
این مواد به دلیل آن که بیش از هزار سال طول میکشد تا به طور طبیعی تجزیه شوند، به طور معمول «مواد شیمیایی ابدی» نامیده میشوند و رد آنها از قله اورست تا داخل خون انسان پیدا شده است.
محبوبیت این مواد شیمیایی در دهه ۱۹۴۰ به دلیل ویژگیهای ضدآب و ضدچربی آنها اوج گرفت و عمدتا برای تولید ظروف نچسب، پارچههای آبگریز و بستهبندی مواد غذایی استفاده میشوند.
با این حال، قرار گرفتن طولانیمدت در معرض PFAS به مجموعهای از مشکلات سلامت، از جمله بروز برخی سرطانها و کاهش باروری نسبت داده شده است. در اروپا حدود ۱۲.۵ میلیون نفر در جوامعی زندگی میکنند که آب آشامیدنی آنها به PFAS آلوده است.
بریتانیا چگونه میخواهد با مواد شیمیایی ابدی برخورد کند؟
طرح اقدام بریتانیا بر سه ستون استوار است: شناسایی منابع PFAS، مقابله با گسترش آنها و کاهش میزان تماس.
دفرا در بیانیهای آنلاین میگوید این طرح شامل ارزیابی کامل میزان مواد شیمیایی ابدی در مصبها و آبهای ساحلی انگلیس برای نخستین بار خواهد بود تا «تصویری روشنتر» از خطرهایی که این زیستگاهها را تهدید میکند ارائه شود.
دفرا میگوید این اطلاعات میتواند مبنایی برای اقدامات بیشتر در زمینه مقررات باشد، اما هیچ جزئیاتی درباره شکل احتمالی این اقدامات نداده است.
این چارچوب همچنین شامل برنامههایی برای انجام آزمایش روی اقلام روزمره مانند بستهبندی مواد غذایی به منظور ردگیری وجود PFAS و حمایت از نوآوری در «جایگزینهای ایمنتر» است. در این سند آمده است که گذار از PFAS میتواند «میلیاردها پوند برای کسبوکارهای بریتانیایی ارزش داشته باشد»، اما اشارهای نمیکند که آیا سرمایهگذاری مشخصی برای این کنارگذاری اختصاص خواهد یافت یا نه.
این طرح اقدام همچنین از ممنوعیت واقعی تولید PFAS، مانند آنچه در همسایگی و در فرانسه انجام شده، عقب میماند. تنها محدودیتی که اعلام شده قرار است درباره آن بحث شود، استفاده از PFAS در فومهای اطفای حریق است؛ آن هم پس از انجام تحلیلهای علمی و مشورت عمومی.
بخشی دیگر از این طرح ایجاد یک صفحه اینترنتی جدید دولتی درباره PFAS برای «افزایش آگاهی عمومی و شفافیت» است.
«نقشه راهی نیمهپخته»
سیان ساترلند، همبنیانگذار سازمان «پلانِت پلاستیکی» و «شورای سلامت پلاستیک» بیش از یک دهه است که برای مقررات سختگیرانهتر در مورد مواد شیمیایی پلاستیک فعالیت میکند.
او به یورونیوز گرین میگوید سرکوب ادعایی بریتانیا «بیشتر به تعویق انداختن تسویهحساب است تا سپری در برابر خطر».
ساترلند اضافه میکند: «پس از دههها رها کردن PFAS تا در آب، خاک و بدنها نفوذ کند، وزیران اکنون طرحی را اعلام کردهاند که بیشتر شبیه دستوپا زدن برای یافتن یک نقشه راه نیمهپخته بعد از وقوع تصادف است.»
این کارشناس معتقد است خودداری از تعهد به ممنوعیت کامل PFAS یا تعیین ضربالاجلهای قابل سنجش، «بوروکراسی را بر سلامت» و «مشورت را بر حفاظت» مقدم میگذارد.
آیا رویکرد اتحادیه اروپا به مواد شیمیایی ابدی بهتر است؟
ماه گذشته (۱۲ ژانویه) اتحادیه اروپا سطح حفاظت در برابر PFAS را افزایش داد؛ اقدامی که برای نخستین بار همه کشورهای عضو را ملزم میکند سطح آلودگی در آب آشامیدنی را آزمایش کنند.
کمیسیون اروپا میگوید این نظام گزارشدهی نسبت به دستورالعمل قبلی آب آشامیدنی «سادهتر» است و حجم دادههایی را که باید جمعآوری شود کاهش میدهد.
اگر مقادیر حدی تجاوز کند، کشورهای عضو باید برای کاهش سطح PFAS و حفاظت از سلامت عمومی «اقدام کنند» و در عین حال به اطلاع مردم نیز برسانند.
کمیسیون اعلام کرده است: «این اقدامات میتواند شامل بستن چاههای آلوده، افزودن مراحل تصفیه برای حذف PFAS، یا محدود کردن استفاده از منابع آب آشامیدنی تا زمانی که میزان آلودگی بالاست باشد.»
ساترلند استدلال میکند این استانداردها تنها زمانی به اروپاییها هشدار میدهد که سم به شیر آبشان رسیده، اما مانع تولید، بازاریابی یا رهاسازی آن نمیشود.
او میگوید: «هزاران نوع از مواد شیمیایی ابدی همچنان در چرخهاند و نظام مقرراتی موجود به جای پیشگیری از آلودگی، تنها به دنبال رد آن میرود.» او اضافه میکند: «پایش هماهنگ مهم است، اما بدون اجرای قوی و مستقل و جریمههای واقعی برای تولیدکنندگان، کشورهای عضو میتوانند دادهها را گزارش کنند بی آن که اقدام موثری انجام شود.»
چه چیزهایی در سیاستهای بریتانیا و اتحادیه اروپا غایب است؟
فعالان محیط زیست هر دو سیاست بریتانیا و اتحادیه اروپا درباره مواد شیمیایی ابدی را ناکافی میدانند، بهویژه به این دلیل که نتوانستهاند «برنامه کنارگذاری جامع و فراگیر» برای استفاده غیرضروری از PFAS ارائه کنند.
اتحادیه اروپا هماکنون در حال بررسی یک پیشنهاد برای «محدودیت فراگیر» همه محصولات حاوی PFAS است که در سال ۲۰۲۲ از سوی پنج کشور سوئد، دانمارک، آلمان، نروژ و هلند ارائه شد.
ساترلند میگوید: «مقررات همچنان ماده به ماده پیش میرود، در حالی که هزاران ماده به همان اندازه پایدار در چرخه باقی ماندهاند.»
او میافزاید: «پایداری خودِ خطر است، اما سیاست همچنان با این مواد به عنوان موارد جداگانه برخورد میکند، نه به عنوان اعضای یک خانواده واحد از آلایندههای "ابدی".»
ساترلند همچنین معتقد است در هر دو اقدام، خلأیی در زمینه پاسخگویی وجود دارد و میگوید: «باید اصل مسئولیت آلودگی توسط آلاینده با قدرت بیشتری اجرا شود تا صنایعی که مسئول تولید PFAS هستند، هزینه پایش، پاکسازی و حفاظت از سلامت را بپردازند، نه آن که بار آن بر دوش مردم و سیستمهای درمانی از پیش تحت فشار گذاشته شود.»
دفرا به درخواست یورونیوز گرین برای پاسخ به این انتقادها واکنشی نشان نداد. کمیسیون اروپا نیز برای اظهارنظر در این باره مورد خطاب قرار گرفته است.