در سال ۱۹۷۷، دو سال پس از مرگ فرانکو، گروهی با راهپیمایی در لاسرامبلاس بارسلون پس از سالها حاشیهنشینی، نقطه عطفی در تاریخ جامعه الجیتیبیکیو پلاس اسپانیا رقم زدند.
بیش از ۴ هزار نفر در لاس رامبلاس به راه افتادند. آرام حرکت میکردند، آگاه از سنگینی هر قدم و میدانستند کاری که انجام میدهند بیسابقه و پرمخاطره و در عین حال اجتنابناپذیر است.
آگهی
آگهی
سالها بود که در سایه زندگی میکردند و هویتهای خود را زیر دیکتاتوری فرانکو و قوانینی که دگرسانی جنسی را جرمانگاری میکرد پنهان نگه میداشتند. آن یکشنبهِ ماه ژوئن، برای نخستینبار به روشنایی آمدند. شعارشان به زبان کاتالان بود و اعلامی از وجود به حساب میآمد:
- شعار «Nosaltres no tenim por, nosaltres som» بود؛ عبارتی که به اسپانیایی به شکل «Nosotras no tenemos miedo. Nosotras somos» ترجمه میشود، یعنی «ما نمیترسیم، ما هستیم».
آنروز، بیآنکه خود بدانند، نخستین راهپیمایی افتخار LGTBIQ+ در تاریخ اسپانیا بود و جهانی که پشت سر میگذاشتند هرگز دوباره دقیقا همان گذشته نمیشد.
خروج از مخفیکاری
برای درک ابعاد آن ۲۶ ژوئن، باید زمینهای را فهمید که از دل آن سر برمیآورد. در طول چهار دهه، رژیم فرانکو همجنسگرایان و تراجنسیتیها را بهطور سیستماتیک تحت پیگرد قرار داده بود؛ ابتدا با تکیه بر قانون ولگردها و شروران (Ley de Vagos y Maleantes، ۱۹۵۴) و بعد بر قانون خطرناکی و بازپروری اجتماعی (Ley de Peligrosidad y Rehabilitación Social، ۱۹۷۰).
این مقررات اجازه میداد نگهداری در زندانهای ویژه یا مراکز روانپزشکی برای هر فردی که گرایش جنسی یا هویت جنسیتیاش تهدیدی برای «نظم اخلاقی» تلقی میشد اعمال شود. همجنسگرایی فقط تابو نبود؛ جرم محسوب میشد.
فرانکو در نوامبر ۱۹۷۵ درگذشت. اسپانیا با احتیاط شروع به نفس کشیدن کرد. نخستین انتخابات دموکراتیک تنها دو هفته پس از آن راهپیمایی، در ۱۵ ژوئن ۱۹۷۷ برگزار شد.
کشور در میانه دوران گذار سیاسی بود؛ زمانی مملو از امیدی شکننده و مرزهایی که مدام جابهجا میشدند. در این فضا، جنبش LGTBIQ+ تصمیم گرفت زمان آن رسیده که خیابان را از آنِ خود کند.
عکاس کولیتا، ایزابل استوا، یکی از روایتگران بزرگ تصویری بارسلونای آن سالها، آنجا بود تا این لحظه را ثبت کند. دوربینش یکی از نمادینترین صحنههای تاریخ اجتماعی اسپانیا را به تصویر کشید: گروهی از زنان ترنس در صف مقدم راهپیمایی، با دست برافراشته و چهرهای سرشار از افتخار. تصویری که ابتدای این گزارش را میگشاید و در یک لحظه، دههها سرکوب و عزم برای سکوتنکردن را خلاصه میکند.
مبارزهای که در لاس رامبلاس آغاز شد
راهپیمایی ۱۹۷۷ آغاز راه بود، نه نقطه پایان. سالهای بعد با بسیج دائمی و پیروزیهایی مشخص شد که آهسته و اغلب با تلاش بسیار به دست میآمدند.
در سال ۱۹۷۹، همجنسگرایی از قانون خطرناکی و بازپروری اجتماعی حذف شد؛ گامی اساسی، هرچند ناکامل. استقرار کامل دموکراسی و قانون اساسی ۱۹۷۸ مسیر حقوقی را گشود اما تعصبات اجتماعی بسیار دیرتر عقب نشستند. اپیدمی HIV/ایدز که در دهه هشتاد ضربه سختی به اسپانیا وارد کرد، بار تازهای از انگ و رنج بر این جمعیت افزود اما در عین حال سازماندهی داخلی آن را تقویت کرد و بیش از پیش ضرورت سیاستهای بهداشتی و بهرسمیتشناختن را آشکار کرد.
در سال ۱۹۹۵، قانون کیفری دیگر همجنسگرایی را در هیچیک از جرائم بهعنوان عامل تشدیدکننده در نظر نگرفت. یک سال پیش از آن، در ۱۹۹۴، نخستین مراسم افتخار پرجمعیت در مادرید برگزار شده بود که بعدها به یکی از بزرگترین رویدادهای جهان تبدیل شد. در ۱۹۹۸، جامعه خودمختار مادرید زوجهای عرفی را بدون توجه به جنس اعضای آنها به رسمیت شناخت؛ اقدامی که دیگر مناطق خودمختار بهتدریج آن را پذیرفتند.
نقطه عطف ۲۰۰۵: اسپانیا پیشتاز جهان میشود
۳۰ ژوئن ۲۰۰۵، اسپانیا به سومین کشور جهان پس از هلند و بلژیک تبدیل شد که ازدواج میان افراد همجنس را، همراه با حق فرزندخواندگی، قانونی کرد. قانون ۱۳/۲۰۰۵ که دولت خوسه لوئیس رودریگز زاپاترو آن را پیش برد، تغییری تاریخی بود که اسپانیا را در صف مقدم حقوق LGTBIQ+ در سطح جهانی قرار داد.
این مسیر بدون مقاومت طی نشد. جناح راست سیاسی و نهادهایی مانند کلیسای کاتولیک علیه این قانون به دادگاه قانون اساسی شکایت کردند؛ دادگاهی که تا سال ۲۰۱۲ نظر خود را اعلام نکرد و با تایید، مطابقت کامل آن با قانون اساسی را تثبیت کرد. در این فاصله، هزاران زوج همجنس پیشتر ازدواج کرده، خانواده تشکیل داده و زندگیهایی بنا کرده بودند که دولت بهطور کامل به رسمیت میشناخت.
پیشرفتهای اخیر: هویت، تنوع و حقوق تازه
در دهههای اخیر، چهارچوب حقوقی حفاظت از این گروه بهطور پیوسته گسترش و تثبیت شده است. در سال ۲۰۲۳، قانون موسوم به «قانون ترنس» لازمالاجرا شد که به هر فرد بالای ۱۶ سال اجازه میدهد از طریق یک فرایند اداری ساده و بدون نیاز به تشخیص پزشکی یا جراحی، جنس ثبتشده در کارت شناسایی ملی (DNI) خود را تغییر دهد. این قانون از پیشرفتهترین مقررات اروپا در حوزه هویت جنسیتی بهشمار میآید.
اسپانیا امروز دارای قوانینی علیه تبعیض بر پایه گرایش جنسی و هویت جنسیتی در عرصه کار است و مناطق خودمختار مختلف نیز قوانین حمایتی خود را تصویب کردهاند. رژه افتخار مادرید که هر ساله در حوالی آخرین آخرهفته ژوئن برگزار میشود، بهطور منظم بیش از یکونیم میلیون نفر را از سراسر جهان جذب میکند و یکی از بزرگترین رویدادهای جهان است.
کشوری دیگر، بدهیای که فراموش نمیشود
شاخصهای اروپاییِ پذیرش اجتماعی نشان میدهند اسپانیا همواره در میان کشورهایی قرار دارد که بیشترین میزان پذیرش تنوع جنسی و جنسیتی را دارند. بر اساس یوروبارومتر، بیش از ۸۰ درصد جمعیت اسپانیا معتقدند همجنسگرایی باید آزادانه در جامعه پذیرفته شود؛ یکی از بالاترین نرخها در اتحادیه اروپا.
با اینهمه، کار به پایان نرسیده است. حملات LGTBIستیزانه همچنان رخ میدهد. افراد ترنس همچنان با تبعیض در اشتغال و نظام سلامت روبهرو هستند. جوانان LGTBI+ همچنان از گروههای بهویژه آسیبپذیر در برابر آزارهای مدرسهای و مشکلات در محیط خانواده بهشمار میآیند. برابری حقوقی به معنای برابری واقعی نیست.
به همین دلیل، هر بار که در ماه ژوئن کسی در بارسلونا، مادرید، سویا، بیلبائو و صدها شهر و روستای این کشور به خیابان میآید، نه تنها دستاوردها را جشن میگیرد بلکه به یاد میآورد این مبارزه از کجا آغاز شد: از آن ۴ هزار نفری که یک یکشنبه تابستانی ۱۹۷۷ بیهراس، با دست برافراشته، در لاس رامبلاس قدم زدند و تنها میگفتند وجود دارند:
«Nosaltres no tenim por. Nosaltres som».