نغمههای کوهستان، سازهای کهن و ریتمهای سنتی در یک پلتفرم تازه موسیقی با دسترسی آزاد دیجیتال میشود تا هنرمندان امروز را به صداهایی پیوند دهد که دههها بیرون از آرشیوهای صوتی جهان مانده بود.
نتی نازک و نفسدار از فلوتی استخوانی بیرون میگریزد. سرنای تیز و برنده هوا را میشکافد و لایههای سازهای کوبهای مانند رد پای دوردست در روستاهای کوهستانی میپیچد.
آگهی
آگهی
صداهایی که روزگاری همراه چوپانان، کاروانهای عروسی و جوامع دورافتاده شنیده میشد، اکنون با یک پلتفرم فرهنگی جدید در ازبکستان ضبط، دیجیتالی و به جهان آنلاین وارد میشود.
ابتکار تازهای به نام «اوهانگ» با هدف حفظ و فهرستکردن سنتهای نادر موسیقایی، سازها و نغمههایی را که سالها بیرون از کتابخانههای صوتی جهانی مانده بود ثبت میکند.
با آنکه تهیهکنندگان موسیقی معاصر هرچه بیشتر از موتیفهای سنتی و سازهای محلی در قطعات پاپ، هیپهاپ و الکترونیک استفاده میکنند، بسیاری از صداهای اصیل هنوز ثبت نشده یا از ریشههای فرهنگی خود جدا ماندهاند.
به گفته اعضای این پروژه همین موضوع شکافی در دسترسی و دانش ایجاد میکند. اوکتام خاخیموف، کارشناس میراث فرهنگی ناملموس، گفت: «افراد غیرمتخصص اغلب نغمههای محلی را با موسیقی عربی، آذربایجانی یا ترکمنی اشتباه میگیرند. وقتی در پلتفرمهای آرشیو موسیقی عبارتی مثل «موسیقی ازبکی» را جستوجو میکنید، اغلب نتایج مرتبط پیدا نمیشود یا پلتفرم قطعات نامرتبط پیشنهاد میکند.»
این پلتفرم به عنوان یک فهرست دیجیتال رایگان از موسیقی سنتی ازبکستان طراحی شده و ملودیهای اصلی، ضبط سازها و نمونههای صوتی را در یک جا گرد میآورد تا خالقان بتوانند آزادانه از آنها استفاده کنند.
نماینده شرکت حامی پروژه «ازبکتلهکام» گفت: «هدف ما این است که نغمههای اصلی سنتی ازبکی را یکجا جمع کنیم و در دسترس قرار دهیم. میخواهیم فرهنگ موسیقایی ازبکستان را با دیگران به اشتراک بگذاریم و آن را میان نسل جوان ترویج کنیم.»
پژوهش میدانی و ضبطهای نایاب
پروژه با سفرهای میدانی در تاشکند و مناطق اطراف آن آغاز شد. پژوهشگران برای یافتن نوازندگان سنتی و سازندگان ساز به کارگاهها، روستاهای دورافتاده و استودیوها سر زدند.
مافتونا عبدالغفوروا، هماهنگکننده پروژه، توضیح میدهد: «نخستین سفرهای میدانی خود را در ماه دسامبر انجام دادیم. به دنبال نوازندگانی بودیم که موسیقی سنتی اجرا میکنند و همچنین استادکارانی که سازهای سنتی میسازند.»
ضبطها بعدتر در یک استودیوی حرفهای کامل شد؛ جایی که نوازندگان هم در قالب تکنوازی و هم در اجرای گروهی شرکت کردند. نتیجه، آرشیوی است که ۲۴ ساز سنتی و بیش از ۲۰۰ نمونه صوتی ضبطشده را در بر میگیرد.
در میان کشفهای قابل توجه این پروژه، میتوان به «گجیر نی» اشاره کرد؛ ساز بادی بسیار نادر.
خاخیموف این ساز را چنین توصیف میکند: «ساز بادیای است با صدایی بسیار کمیاب و متمایز که از استخوان بال پرنده لاشخوری به نام گجیر ساخته میشود.»
او توضیح میدهد که چنین سازهایی در گذشته در زندگی روزمره مناطق کوهستانی کاربرد داشته است: «در روزگار قدیم چوپانان و کوهنشینان هنگام چرای دامها از آنها استفاده میکردند.»
در این پروژه همچنین آثاری ضبط شد که دههها اجرا نشده بود. خاخیموف میگوید: «ما ملودیهای قدیمی سرنای را ضبط کردیم که ۴۰ تا ۵۰ سال اجرا نشده بود. تا جایی که میدانیم چنین ضبطهایی در جای دیگری وجود ندارد.»
از دیگر مواد ثبتشده میتوان به ساز سیبیزگا، الگوهای منطقهای دایره و سنتهای کوبهای بخارا اشاره کرد که برخی از آنها در جریان همین پروژه بازسازی شد.
خاخیموف اضافه میکند: «این ضبطها نه فقط برای خالقان آثار، بلکه برای پژوهشهای آینده و حفاظت از میراث موسیقایی اهمیت دارد.»
حفظ صدای اصیل سازهای سنتی در جریان ضبط استودیویی در تمام طول پروژه دغدغه اصلی بود.
خاخیموف میگوید: «برای ما مهم بود که ضبط حرفهای، صدای اصیل ساز را عوض نکند. با صدابردارانی کار کردیم که میدانند این سازها در واقعیت چگونه صدا میدهند.»
او اضافه میکند: «هدف اصلی این نبود که با پردازش فنی ساز را بهتر از آنچه هست جلوه دهیم، بلکه میخواستیم صدای واقعی و اولیه آن را ثبت کنیم.»
پلتفرم فرهنگی با دسترسی آزاد
پلتفرم OHANG کاملا رایگان خواهد بود. حسنوف گفت: «پلتفرم به طور کامل رایگان است و هیچ قابلیت پولی یا اشتراک پرداختی در آن نخواهد بود.»
به گفته دستاندرکاران پروژه، همه ضبطها با مجوز استفاده عمومی منتشر میشود و استفاده رایگان آنها در پروژههای شخصی، خلاقانه و تجاری ممکن خواهد بود.
او توضیح میدهد: «کاربران میتوانند قطعات را دانلود کنند و در ویدئو، فیلم، تبلیغات یا موسیقی به کار ببرند.» تنها محدودیت به فروش دوباره محتوای دستنخورده مربوط میشود.
در این پروژه بر دسترسپذیری و در عین حال احترام فرهنگی تاکید شده است. او اضافه میکند: «میخواهیم از این ضبطها به طور گسترده استفاده شود، اما نه به شیوهای که فرهنگ را تحریف یا بیاحترام کند.»
گسترش آرشیو و مسیرهای آینده
قرار است این پلتفرم در ماه ژوئن به طور رسمی راهاندازی شود. در مرحله نخست، ضبطهای انجامشده در سفرهای میدانی منطقه تاشکند روی آن قرار میگیرد و سپس دامنه آن گسترش خواهد یافت.
مافتونا عبدالغفوروا، هماهنگکننده پروژه، میگوید: «این فقط آغاز راه است. ما سفرهای میدانی را در سراسر ازبکستان ادامه میدهیم و به تدریج فهرست را گسترش خواهیم داد.»
فراتر از آرشیو کردن، انتظار میرود این پلتفرم به فضایی خلاق نیز تبدیل شود؛ فضایی که میتواند شامل ریمیکسها، محتوای تولیدشده توسط کاربران و همکاری میان نوازندگان سنتی و هنرمندان معاصر باشد.
سردور بابایف، مدیر خلاق پروژه، این روند را توسعهای طبیعی میداند و میگوید: «همین حالا هم علاقه دیجیها و تهیهکنندگان را میبینیم. این پلتفرم میتواند پلی میان موسیقی سنتی و ژانرهای مدرن باشد.»
همچنین برنامههایی برای برگزاری یک جشنواره موسیقی الکترونیک در دست بررسی است که در آن بازتفسیرهای تازهای از صداهای سنتی ازبکی به نمایش گذاشته شود.
بابایف توضیح میدهد: «میخواهیم نوازندگان و تهیهکنندگانی را که با این مواد کار میکنند دور هم جمع کنیم. موسیقی سنتی نباید در گذشته بماند؛ میتواند در قالبهای تازه به حیات خود ادامه دهد.»
او اضافه میکند که حضور بینالمللی نیز مد نظر است؛ امری که میتواند این پروژه را به بستری برای تبادل فرهنگی تبدیل کند.