رویاهای بتنی بارسلون: شاهکارهای آنتونی گاودی

در خانه‌ای روستایی در ریودومس، پسر جوان خانواده‌ای از مسگران با سلامتی شکننده خود دست‌وپنجه نرم می‌کرد و وقتش را با تماشای طبیعت می‌گذراند.

آگهی

آگهی

این پسر، آنتونی گائودی، در آینده به معماری بدل شد که سبک طبیعی‌گرای ویژه‌اش هنوز شهر بارسلون و فراتر از آن را مسحور می‌کند.

آثار پرشور گائودی که در قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم ساخته شدند، بازتاب‌دهنده تاثیراتی از سراسر جهان هستند؛ از مدرنیسم کاتالان و هنر نو گرفته تا معماری بیزانسی و ایرانی.

گائودی درباره الهامی که از طبیعت می‌گیرد می‌گوید: «اصالت یعنی بازگشت به سرچشمه.» در حالی که جهان طبیعی الهام‌بخش معماری او بود، مهندسی و علم مدرن ستون‌های آن به حساب می‌آمدند. ساختمان‌های این معمار کاتالان هم چشمگیر بودند و هم کارکردی.

ماه ژوئن امسال صدمین سالگرد درگذشت گائودی است. در ادامه نگاهی داریم به برخی از درخشان‌ترین شاهکارهای این معمار که همگی در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده‌اند.

کاسا بیسنز (ساخته شده بین سال‌های ۱۸۸۳ تا ۱۸۸۵)

در خیابان کارولینس در بارسلون، کاسا بیسنز انفجاری از رنگ و بافت است. این خانه نخستین سفارش مهم گائودی پس از فارغ‌التحصیلی از دانشگاه بود و پیشاپیش از سبک طبیعی‌گرای خلاقانه‌ای خبر می‌داد که او بعدتر آن را بسط داد.

در این بنا عناصر معماری مودیخار اسپانیایی، ایرانی و بیزانسی در هم آمیخته‌اند. کاشی‌های سبز با نقش گل‌های زرد نما و بخش‌هایی از داخل خانه را که در پس‌زمینه دیوارهای به رنگ زنگار قرار گرفته‌اند، تزئین می‌کنند.

این کاشی‌ها الهام‌گرفته از نخستین بازدیدهای گائودی از محل پروژه برای برداشت اندازه‌ها بود؛ جایی که او به یاد می‌آورد زمین با «گل‌های زرد کوچک» پوشیده شده بود. این معمار همچنین نرده نمادین ورودی را که یادآور برگ‌های نخل است، پس از دیدن درخت نخلی که هنگام طراحی خانه به طور اتفاقی به آن برخورد کرده بود، آفرید.

همچنین برای او مهم بود که خانه را طوری طراحی کند که نور و تهویه کافی دریافت کند؛ موضوعی که در یادداشت‌هایش بین سال‌های ۱۸۷۸ تا ۱۸۸۳ به آن اشاره کرده است.

آگاهی دقیق گائودی از محیط پیرامون خانه و شیفتگی زیباشناختی او به طبیعت در همین اثر التقاطی آغازین به‌خوبی نمایان است.

کاسا باتیو (بازطراحی‌شده بین سال‌های ۱۹۰۴ تا ۱۹۰۶)

اگر کاسا بیسنز نماد دوره تجربه‌گرایی اولیه گائودی باشد، کاسا باتیو جایی است که سبک خلاقانه و هوشمندانه او به اوج می‌رسد.

این خانه در خیابان پاسیژ د گراسیا چشم‌اندازی رویایی است الهام‌گرفته از دریا و فرم‌های زنده ارگانیک. در بیرون، فرم‌های ظریف و سلولی در طیف‌هایی از بنفش، آبی و سبز شیشه‌های پنجره‌ها را می‌آرایند. نیمه پایینی نما شبیه یک اسکلت است و به همین دلیل خانه به درستی لقب «خانه استخوان‌ها» را گرفته است.

سقف رنگارنگ بنا به پولک‌های سخت پوست یک اژدها شباهت دارد؛ موتیفی تکرارشونده در آثار گائودی و اشاره‌ای به افسانه سانت یوردی، قدیس حامی کاتالونیا.

فضای داخلی نیز به همان اندازه افسونگر است. سقف‌ها چون پولک‌های ماهی می‌درخشند. شیشه‌های مات، مرز اتاق‌های پشت خود را نرم و محو می‌کنند. دیوارها و لبه‌های بتنی بالکن‌های داخلی به منحنی‌های نرم تراش خورده‌اند.

اما چشمگیرترین ویژگی بنا نورگیر مرکزی است که از میان طبقات مختلف ساختمان بالا می‌رود و نور طبیعی را در سراسر خانه پخش می‌کند.

گائودی این نورگیر را نیز با طیفی از کاشی‌های آبی، از روشن در پایین تا تیره در بالا، آراست تا با نحوه پخش نور هماهنگ شود.

ترکیب این نورگیر با دریچه‌هایی در هر طبقه برای کمک به گردش هوا، معماری‌ای را نشان می‌دهد که با دقتی وسواس‌گونه برای درآمیختن زیبایی با مهندسی طراحی شده است.

قدم گذاشتن به کاسا باتیو شبیه ورود به ذهن خود معمار است؛ جایی که زیبایی و علم پیوسته با یکدیگر در گفت‌وگو هستند.

گائودی بارها تکرار می‌کرد: «خط مستقیم از آن انسان است، خط منحنی از آن خدا.» این سازه پیکره‌گون پژواک همین جمله است.

پارک گوئل (ساخته شده بین سال‌های ۱۹۰۰ تا ۱۹۱۴)

پارک گوئل در ابتدا به عنوان مجموعه‌ای مسکونی برای طبقه مرفه شهر طراحی شده بود و به گائودی امکان داد سبک خود را فراتر ببرد و ساختمان‌ها را در چشم‌اندازهای طبیعی ادغام کند.

سطوح مختلف این مجموعه با ترنکادیس‌های درخشان تزئین شده‌اند؛ تکنیک موزاییک‌کاری‌ای که گائودی ابداع کرد و در آن از کاشی‌های سرامیکی شکسته استفاده می‌شود. در پارک بیش از ۴۰۰ اژدها وجود دارد که اشاره‌ای به افسانه قدیس حامی کاتالونیا است و تلاش او برای بازتاب تاریخ و بافت فرهنگی منطقه در آثارش را نشان می‌دهد.

گائودی همچنین سامانه‌هایی برای جمع‌آوری و ذخیره آب طراحی کرد تا گیاهان را آبیاری کند و جلوی فرسایش زمین را بگیرد.

در پارک گوئل، معماری از گیاهان و جانوران پیرامون خود الهام می‌گیرد و این مجموعه را به فضایی میان واقعیت و خیال بدل می‌کند.

کاسا میلا (ساخته شده بین سال‌های ۱۹۰۶ تا ۱۹۱۲)

با کاسا میلا، گائودی مرزهای مصالحی را که به کار می‌برد و نیز تصور رایج از اینکه یک ساختمان چگونه باید ساخته شود، جابه‌جا کرد.

این خانه که به «لا پردرا» به معنای «معدن سنگ» هم معروف است، نمایی دارد که عمدتا از سنگ ساخته شده و به موج‌هایی نرم تراش خورده است. در کاسا میلا این ماده به طور سنتی سخت و صلب چنان دگرگون شده که تقریبا سیال به نظر می‌رسد.

نرده‌های آهنی بالکن‌ها به شکل جلبک‌های دریایی در هم می‌پیچند و منحنی‌های سنگ را کامل می‌کنند. رنگ نمای بیرونی ساختمان همان رنگ خنثی سنگ را حفظ کرده است.

طرح این خانه برای زمان خود رادیکال بود: ساختمان دیوارهای باربر سنتی ندارد و به جای آن‌ها بر تیرها و ستون‌ها تکیه می‌کند. همین امر به گائودی امکان داد پلان‌های بازتر و انعطاف‌پذیرتری طراحی کند. این خانه همچنین نخستین ساختمان در خیابان پاسیژ د گراسیا و از نخستین بناهای قرن بیستم بود که پارکینگ زیرزمینی برای درشکه‌ها داشت.

کاسا میلا همچنین تراسی چشمگیر و مجسمه‌گون دارد که پر از هواکش‌ها و دودکش‌های غیرمتعارفی است که تقریبا شبیه مهره‌های شطرنج به نظر می‌رسند. انحناهای این تراس نیز به توزیع بهتر نور در سراسر ساختمان کمک می‌کند.

کلیسای جامع ساگرادا فامیلیا (در حال ساخت)

در سال ۱۹۲۶ گائودی بر اثر برخورد با تراموا جان باخت. آن صبح ژوئن، او در راه کارگاه تازه‌ترین و جاه‌طلبانه‌ترین پروژه‌اش بود: کلیسای جامع ساگرادا فامیلیا.

گائودی پروژه‌ای را که در ابتدا معمار دیگری آغاز کرده بود، بر عهده گرفت. او در سال ۱۹۱۴ دیگر هیچ سفارش دیگری نپذیرفت تا تمام وقت خود را صرف ساخت این کلیسا کند. طرح‌های او عناصر گوتیک و هنر نو را با سبک شخصی منحصربه‌فردش در هم می‌آمیزد.

فضای داخلی کلیسا پر از ستون‌هایی است که مانند درختان شاخه‌شاخه می‌شوند و سقفی که به شاخ‌وبرگ درختان شباهت دارد. گائودی این بنا را «معبدی از طبیعت که تا آسمان اوج می‌گیرد» تصور می‌کرد.

طرح‌های او برای کلیسای جامع ساگرادا فامیلیا با عناصری چون الگوهای هندسی، پنجره‌های شیشه‌رنگی و مناره‌های بلند متعدد، واپسین اثر اویی جاه‌طلبانه و خیره‌کننده بود.

این معمار نقشه‌ها و دستورالعمل‌های مفصلی برای طرح‌های پیچیده خود بر جا گذاشت تا کار بر روی این سازه عظیم پس از مرگش ادامه یابد.

این بنا سال گذشته به بلندترین کلیسای جهان تبدیل شد و الحاقاتی که در فوریه امسال به نمای آن افزوده شد، ارتفاعش را باز هم بیشتر کرد.

ارتفاع این سازه اکنون کمی بیش از ۱۷۲ متر است و پس از آنکه صلیبی ۱۷ متری اخیرا بر فراز نوک برج عیسی مسیح نصب شد، به حداکثر ارتفاع پیش‌بینی‌شده خود رسید.

در حالی که کار بر روی این پروژه ادامه دارد، داربست‌های اطراف نمای بیرونی تا پیش از مراسم گشایش برج که برای ماه ژوئن برنامه‌ریزی شده برچیده خواهد شد؛ مراسمی که با صدمین سالگرد درگذشت گائودی هم‌زمان است.

حتی یک قرن بعد، آثار گائودی با بارسلون پرجنب‌وجوش امروز در هم می‌پیچد و طنین دارد. این شهر امسال از سوی یونسکو و اتحادیه بین‌المللی معماران (UIA) به عنوان پایتخت جهانی معماری نام‌گذاری شده است.