در اروپا شکاف جنسیتی در حقوق بازنشستگی از شکاف جنسیتی دستمزد گستردهتر است و در چند کشور اروپایی از ۳۰ درصد فراتر میرود.
شکاف دستمزد جنسیتی پدیدهای شناختهشده در سراسر اروپا است. بنا بر دادههای یورواستات، در اتحادیه اروپا زنان در سال ۲۰۲۳ به طور متوسط ۱۲ درصد کمتر از مردان درآمد داشتند؛ یعنی زنان برای هر ۱۰۰ یوروِ درآمد مردان تنها ۸۸ یورو دریافت کردند.
این شکاف در حوزه بازنشستگی حتی گستردهتر است. در ۲۷ کشور اروپایی، شامل اعضای غیر اتحادیه اروپا، زنان حقوق بازنشستگی بهمراتب کمتری از مردان دریافت میکنند. به طور میانگین، درآمد بازنشستگی زنان ۲۲ درصد کمتر از مردان است. در برخی اقتصادهای مهم، این فاصله از ۳۵ درصد فراتر میرود به گفته سازمان همکاری و توسعه اقتصادی.
در سال ۲۰۲۴، شکاف حقوق بازنشستگی جنسیتی از حدود ۶ درصد در استونی تا ۳۷ درصد در بریتانیا در نوسان بود. میانگین سازمان همکاری و توسعه اقتصادی ۲۳ درصد و میانگین اروپایی برای ۲۷ کشور فهرست ۲۲ درصد است. یعنی به طور میانگین در اروپا، زنان تنها ۷۸ یورو حقوق بازنشستگی دریافت میکنند و مردان ۱۰۰ یورو.
شکاف حقوق بازنشستگی جنسیتی در چند کشور بیش از ۳۰ درصد است. علاوه بر بریتانیا، هلند، اتریش، لوکزامبورگ، بلژیک، سوئیس و ایرلند در این گروه قرار دارند.
کمترین شکافها در استونی، ایسلند، اسلواکی، چک، اسلوونی و دانمارک دیده میشود که همگی ۱۰ درصد یا کمترند.
«شکاف بازنشستگیِ مادری»
الکساندرا نیسن-روینزی، استاد دانشگاه مانهایم، به یورونیوز بیزنس گفت: «شکاف بازنشستگی جنسیتی در بسیاری جهات شکاف بازنشستگیِ مادری است چون از زمانی باز میشود که زنان خانواده تشکیل میدهند.»
او اشاره کرد که بسیاری از زنان برای مراقبت از فرزندان ساعات کار خود را کاهش میدهند که معمولاً با کاهش دستمزدِ ناشی از کارِ پارهوقت همراه است.
او افزود: «مادری و کاهش ساعات کار هم درآمد کنونی و هم حقوق بازنشستگی آتی را پایین میآورد. همچنین به دستمزد کمتر در طول عمر و مسیرهای شغلی کوتاهتر منجر میشود و زنان را با درآمد قابل تصرف کمتری برای سرمایهگذاری در بازنشستگی خصوصی مواجه میکند.»
نیسن-روینزی تاکید کرد که تفاوتهای میان کشورها بازتابی از تفاوت در الگوهای کلیشهای جنسیتیِ کارِ مراقبتی و مسئولیتهای خانوادگی است. دولتهای رفاهی محافظهکار مانند آلمان، نرخ بالای اشتغالِ پارهوقت زنان، وقفههای طولانی در مسیر شغلی و مالیات خانوارِ مشترک را با هم دارند که همه این عوامل این شکاف را تشدید میکند.
در مقابل، کشورهای شمال اروپا و برخی کشورهای اروپای مرکزی و شرقی معمولاً شکافهای بسیار کوچکتری در حقوق بازنشستگی جنسیتی دارند. در این کشورها، سابقه اشتغال تماموقت زنان بیشتر به سابقه مردان شبیه است، خدمات نگهداری از کودک بهطور گسترده در دسترس است و نظامهای بازنشستگی عناصر بازتوزیعی بیشتری یا امتیازهایی برای سالهای مراقبت را شامل میشوند.
شکافها همچنان قابل توجهاند اما پیشرفت تدریجی است
میانگین شکاف حقوق بازنشستگی جنسیتی در کشورهای اروپایی از ۲۸ درصد در سال ۲۰۰۷ به ۲۲ درصد در سال ۲۰۲۴ کاهش یافته است. بیشترین کاهشها در اسلوونی، آلمان و یونان رخ داده که در این ۱۷ سال، شکاف بیش از ۱۵ واحد درصد کوچکتر شده است.
این کاهش در نروژ، پرتغال، ترکیه و لوکزامبورگ نیز بیش از ۱۰ واحد درصد بوده است.
در گزارش «نگاهی به نظامهای بازنشستگی ۲۰۲۵» سازمان همکاری و توسعه اقتصادی آمده است: «کاهش شدید اختلافات بازار کار میان زنان و مردان محرک این کاهش در شکاف جنسیتی بازنشستگی در بسیاری کشورهاست، اما زمان میبرد تا این تغییرات به طور کامل در کاهش نابرابریهای بازنشستگی بازتاب یابد.»
در میان این ۲۷ کشور، شکاف حقوق بازنشستگی جنسیتی تنها در سه کشور یعنی اتریش، استونی و بلژیک ۲ واحد درصد افزایش یافته است. در همه کشورهای دیگر، این شکاف کاهش یافته هرچند در برخی موارد تغییر بسیار اندک بوده است.
نتیجه نابرابریهای بلندمدت
آنتونیو آباتهمارکو، استاد دانشگاه سالرنو، به یورونیوز بیزنس گفت: «این تفاوتها از نابرابریهای بلندمدتی ناشی میشود که در طول زندگی کاری زنان انباشته میشود و نشان میدهد بازار کار، سیاستهای خانواده و طراحی نظام بازنشستگی چگونه با هم تعامل دارند.» او افزود: «بنابراین این شکاف یک پدیده واحد نیست بلکه حاصل سه محرک ساختاریِ به هم پیوسته است.»
ابتدا آباتهمارکو توضیح داد که در بسیاری از کشورهای اروپایی، به ویژه در جنوب و شرق اروپا، مشارکت زنان در بازار کار از نظر تاریخی از مردان عقب مانده و غالباً در بخشهای غیررسمی رخ داده است؛ بخشهایی که در آنها حق بیمه بازنشستگی پرداخت نمیشود. فعالیتهایی مانند خدمات خانگی همچنان عمدتاً غیررسمی و عمدتاً زنانهاند یعنی سالهای کار ممکن است به حقوق بازنشستگی تبدیل نشود.
دوم، او بر تاثیر مسئولیتهای مراقبتی تاکید کرد. به گفته او در کشورهای اروپای غربی، مسئله اصلی دیگر ورود به بازار کار نیست بلکه وقفههایی است که به دلیل مادری و مسئولیتهای مراقبتی ایجاد میشود. در کشورهایی مانند آلمان یا اتریش، زنان پس از بازگشت از مرخصی زایمان اغلب به کارِ پارهوقت میروند که به معنای پرداختهای کمتر و رشد کندتر دستمزد است.
در نهایت، آباتهمارکو به این نکته اشاره کرد که زنان به دلیل اصلاحات اخیر نظامهای بازنشستگی متضرر شدهاند. برای نمونه، طبق گزارش «نگاهی به نظامهای بازنشستگی ۲۰۲۵» سازمان همکاری و توسعه اقتصادی، اسلوونی از سال ۱۹۹۹ سن بازنشستگی زنان را بیش از مردان افزایش داده و به این ترتیب تفاوتهای جنسیتی را کاهش داده است.
بازنشستگی عمومی در برابر بازنشستگی کارفرمایی
اینس گیلمین، دانشجوی دکترا در دانشگاه آنتورپ، بر اهمیت نسبی بازنشستگی عمومی در برابر بازنشستگی کارفرمایی در مجموع درآمد بازنشستگی تاکید کرد. در کشورهایی با نظامهای چندستونیِ قدرتمند مانند هلند، سهم بیشتری از درآمد بازنشستگی مستقیماً به سابقه اشتغال و دستمزدهای گذشته گره خورده است. از آنجا که دسترسی و پرداختها به طرحهای بازنشستگی کارفرمایی به شدت جنسیتی است و این طرحهای خصوصی اغلب فاقد سازوکارهای همبستگی هستند، بازنشستگی خصوصی تمایل دارد شکافهای جنسیتی را گستردهتر کند.