به گفته صندوق بینالمللی پول، اقتصاد فناوریمحور اسرائیل تا سال ۲۰۲۶ از سوئد و ایرلند جلو میزند و بیستوپنجمین اقتصاد بزرگ جهان میشود. در حالیکه سیاستگذاران اروپایی و اسرائیلی در اورشلیم برای تقویت روابط گردهم میآیند، اروپا چه میتواند از الگوی نوآوری اسرائیل بیاموزد؟
اسرائیل بنا بر برآورد صندوق بینالمللی پول تا پایان سال در مسیر تبدیل شدن به بیستوپنجمین اقتصاد بزرگ جهان قرار دارد. در چشمانداز اکتبر ۲۰۲۶ این نهاد، تولید ناخالص داخلی اسمی اسرائیل حدود ۷۴۷ میلیارد دلار پیشبینی شده است؛ رقمی که در صورت تحقق، جایگاه اسرائیل را در ردهبندی جهانی بالاتر از سوئد و ایرلند قرار میدهد.
این ارقام در حالی منتشر شده که بیش از ۷۰۰ شرکتکننده، از جمله بیش از ۲۰۰ میهمان اروپایی، برای اجلاس اورشلیم اِلنت (ELNET) که از ۲۲ تا ۲۴ نوامبر برگزار میشود گرد هم میآیند؛ اجلاسی که در آن تعمیق همکاری میان اسرائیل و اروپا در حوزههای امنیت، فناوری، پژوهش و تجارت در صدر دستور کار قرار دارد.
با وجود چالشهای ژئوپولیتیک ادامهدار، صندوق بینالمللی پول رشد اقتصادی اسرائیل را در سال ۲۰۲۶ معادل ۴.۵ درصد پیشبینی کرده است. بانک اسرائیل حتی خوشبینتر است و رشد ۵.۶ درصدی در سال جاری و ۷.۵ درصدی در سال ۲۰۲۷ را پیشبینی میکند، هرچند این برآوردهای بالاتر شامل تولید شرکتهای اسرائیلی در خارج از کشور نیز میشود. اگر این فعالیتها در نظر گرفته نشود، بانک مرکزی رشد داخلی را برای سال ۲۰۲۶ برابر با ۳.۴ درصد و برای ۲۰۲۷ معادل ۵.۱ درصد برآورد کرده است.
با این همه، این ارقام نشان میدهد که با وجود شرایط دشوار امنیتی، اقتصاد اسرائیل همچنان از ظرفیت قابلتوجهی برای احیا و گسترش برخوردار است.
موتور محرک موفقیت اقتصادی اسرائیل
یکی از مهمترین دلایل عملکرد اقتصادی اسرائیل، بخش فناوری این کشور است.
اسرائیل طی چند دهه یک اکوسیستم نوآوری بههمپیوسته ایجاد کرده است که در آن، در حوزههایی مانند امنیت سایبری، هوش مصنوعی، نرمافزار، نیمهرساناها، فناوری پزشکی و نوآوریهای مرتبط با دفاع، مزیتهای ویژهای به چشم میخورد.
بر اساس گزارش «وضعیت فناوری پیشرفته ۲۰۲۶» سازمان نوآوری اسرائیل، این بخش در سال ۲۰۲۵ معادل ۱۸.۳ درصد از تولید ناخالص داخلی اسرائیل و حدود ۵۸ درصد از صادرات این کشور را به خود اختصاص داده است.
این ارقام نشان میدهد که فناوری تا چه اندازه برای اقتصاد اسرائیل اهمیت پیدا کرده است. شرکتهای فعال در حوزه فناوری پیشرفته نه تنها خود به طور مستقیم فعالیت اقتصادی ایجاد میکنند، بلکه سرمایهگذاری بینالمللی را جذب میکنند، اشتغال با مهارت بالا به وجود میآورند و کسبوکارهای اسرائیلی را به مشتریان و شرکای سراسر جهان متصل میکنند.
تحقیق و توسعه نقشی محوری در این موفقیت دارد.
طبق آمار تحقیق و توسعه سازمان همکاری و توسعه اقتصادی، اسرائیل در سال ۲۰۲۴ حدود ۶.۸ درصد از تولید ناخالص داخلی خود را به تحقیق و توسعه اختصاص داده است که از بالاترین سهمها در جهان به شمار میرود. در مقایسه، به گفته یورواستات (Eurostat)، اتحادیه اروپا در همان سال حدود ۲.۳ درصد از تولید ناخالص داخلی خود را صرف تحقیق و توسعه کرده است.
این تفاوت بازتابدهنده اهمیت استثنایی صنایع پژوهشمحور در اقتصاد اسرائیل است و نشان میدهد چگونه سرمایهگذاری پایدار در نوآوری میتواند به یکی از ویژگیهای تعیینکننده مسیر توسعه اقتصادی یک کشور تبدیل شود.
رابطهای متفاوت میان پژوهش، کسبوکار و کارآفرینی
الگوی نوآوری اسرائیل با پیوندهای نزدیک میان دانشگاهها، شرکتهای خصوصی، سرمایهگذاران و بخش عمومی شناخته میشود.
بخشی مهم از این نظام را «سازمان نوآوری اسرائیل» تشکیل میدهد که از پژوهشهای فناورانه، کسبوکارهای نوپا در مراحل آغازین و نوآوری صنعتی حمایت میکند. فعالیتهای این نهاد به شرکتها کمک میکند فناوریهای جدید را توسعه دهند و آنها را به مرحله استفاده تجاری نزدیکتر کنند.
اسرائیل همچنین از فرهنگی کسبوکاری بهرهمند است که در آن کارآفرینی و آزمودن فناوریهای جدید جایگاه تثبیتشدهای پیدا کرده است. سرمایهگذاران خطرپذیر نقشی مهم در تامین مالی شرکتهای جوان و امیدبخش دارند، امری که نشاندهنده آمادگی بالا برای پذیرش ریسک و سرمایهگذاری روی ایدههای نوآورانه است، حتی زمانی که موفقیت تجاری آنها قطعی نیست.
یکی دیگر از ویژگیهای تعیینکننده، جهتگیری بینالمللی کسبوکارهای اسرائیلی است.
به دلیل کوچک بودن نسبی بازار داخلی، شرکتهای فناوری اسرائیل اغلب از همان مراحل اولیه ناچارند به بازارهای خارجی چشم بدوزند. به همین دلیل مشتریان، سرمایهگذاران و مشارکتهای تجاری بینالمللی در قلب راهبردهای تجاری آنها قرار دارد.
ایالات متحده شریک بهویژه مهمی برای اسرائیل بوده است. توافقنامه تجارت آزاد میان آمریکا و اسرائیل که از سال ۱۹۸۵ لازمالاجرا شده، به ایجاد چارچوبی برای روابط تجاری نزدیکتر میان دو کشور کمک کرده است.
جنگ، هزینههای دفاعی و تابآوری اقتصادی
توسعه فناوری در اسرائیل در پسزمینهای از شرایط ژئوپولیتیک دشوار صورت گرفته است.
عملیات نظامی، بسیج نیروهای ذخیره، کمبود نیروی کار و اختلال در فعالیتهای تجاری همگی بر اقتصاد فشار وارد کردهاند. افزایش هزینههای دفاعی نیز بار بیشتری بر دوش بودجه عمومی گذاشته است.
با این حال، بخش فناوری اسرائیل همچنان توانسته است دامنه بینالمللی چشمگیری از خود نشان دهد.
صنعت دفاعی این کشور نیز بخشی از همین تصویر است. شرکتهایی مانند البیت سیستمز، رافائل و صنایع هوافضای اسرائیل توانمندیهای پیشرفتهای در حوزههایی چون دفاع موشکی، رادار، پهپاد و الکترونیک نظامی توسعه دادهاند.
بخشی از دانش و تخصصی که در پژوهشهای مرتبط با دفاع به دست میآید میتواند در صنایع غیرنظامی، بهویژه در حوزههای امنیت سایبری، ارتباطات و مهندسی پیشرفته نیز به کار گرفته شود.
با این حال، نباید هزینههای نظامی را با شکوفایی اقتصادی یکی دانست. مخارج دفاعی هزینههای سنگینی به همراه دارد و میتواند منابع در دسترس برای آموزش، حملونقل، بهداشت و سایر سرمایهگذاریهایی را که از رشد بلندمدت حمایت میکنند کاهش دهد.
گزارش «بررسی اقتصادی اسرائیل ۲۰۲۵» سازمان همکاری و توسعه اقتصادی به چالشهای اقتصادی ناشی از درگیری و ضرورت حفاظت از سرمایهگذاری در زیرساختها، مهارتها و بهرهوری میپردازد.
چالشهای اقتصادی اسرائیل همچنان پابرجاست
با وجود بخش فناوری قدرتمند، اسرائیل همچنان با چالشهای مهم اقتصادی روبهرو است. صندوق بینالمللی پول در ارزیابی ژوئیه ۲۰۲۶ هشدار داده است که با وجود تقویت شِکِل، تورم ممکن است به طور موقت به دلیل افزایش قیمت انرژی و کمبود عرضه بالا برود.
پیامدهای اقتصادی درگیریهای ادامهدار، از جمله سطح بالای هزینههای دفاعی و کمبود نیروی کار، نیز پیشبینی میشود در میانمدت بر رشد اقتصادی سنگینی کند.
به گفته صندوق بینالمللی پول، چالشهای ساختاری قدیمی بازار کار، بهویژه نرخ نسبتاً پایین اشتغال در میان مردان فوقارتدوکس یهودی و زنان عرباسرائیلی، میتواند در میانمدت رشد اقتصادی این کشور را محدود کند.
اروپا از یک اقتصاد کوچکتر چه میتواند بیاموزد؟
با این همه، تجربه اسرائیل چندین درس برای سیاستگذاران اروپایی در بر دارد، بهویژه در زمانی که اتحادیه اروپا به دنبال افزایش بهرهوری، تشویق نوآوری و رقابتپذیری بیشتر در بازارهای جهانی فناوری است.
اروپا از هماکنون دارای دانشگاهها و موسسههای علمی طراز اول، صنایع پیشرفته و بازار مصرفی بزرگ است. چالش اصلی نه صرفاً تولید ایدههای جدید، بلکه تبدیل شمار بیشتری از آنها به کسبوکارهای موفقی است که توانایی گسترش بینالمللی دارند.
تجربه اسرائیل چند حوزه را نشان میدهد که اروپا میتواند رویکرد خود را در آنها تقویت کند.
نخست، لازم است نوآوری به یک اولویت بلندمدت اقتصادی تبدیل شود. تحقیق و توسعه به تعهدی پایدار از سوی کسبوکارها، سرمایهگذاران و دولتها نیاز دارد. حمایت عمومی میتواند سرمایهگذاری خصوصی را تشویق کند، بهویژه در حوزههایی که بازده تجاری آنها ممکن است سالها بعد آشکار شود.
دوم، همکاری میان دانشگاهها و کسبوکارها باید تقویت شود. دستاوردهای علمی زمانی ارزش اقتصادی بیشتری ایجاد میکنند که به محصولات و خدمات مفید تبدیل شوند. اروپا میتواند بر مشارکتهای پژوهشی موجود تکیه کند، سازوکارهای انتقال فناوری را بهبود بخشد و فرایند تجاریسازی پژوهشهای دانشگاهی را برای کارآفرینان آسانتر کند.
سوم، رشد استارتآپها باید آسانتر شود و تمایل به پذیرش ریسک افزایش یابد. اروپا میزبان شمار زیادی از کسبوکارهای جوان نوآور است، اما بسیاری از شرکتهای امیدبخش برای تامین مالی لازم جهت گسترش بینالمللی با مشکل روبهرو میشوند. دسترسی بهتر به سرمایه خطرپذیر، بازارهای مالی یکپارچهتر و آمادگی بیشتر سرمایهگذاران برای حمایت از ایدههای بلندپروازانه میتواند به شرکتهای اروپایی کمک کند در سطح جهانی رقابت کنند. فرهنگ کارآفرینانه اسرائیل اهمیت پذیرش ریسک تجاری به عنوان بخشی از فرایند نوآوری را نشان میدهد.
چهارم، همکاری در صنایع راهبردی باید تقویت شود. تجربه اسرائیل نشان میدهد که چگونگی بهکارگیری تخصص در حوزههایی مانند امنیت سایبری، هوش مصنوعی، الکترونیک و مهندسی پیشرفته میتواند به بخشهای مختلف اقتصاد سود برساند. اروپا میتواند همکاری نزدیکتر میان دانشگاهها، کسبوکارهای غیرنظامی و برنامههای پژوهشی راهبردی را تشویق کند، در حالی که ملاحظات حفاظتی لازم را نیز رعایت میکند.
در نهایت، باید چشمانداز بینالمللی کسبوکار تقویت شود. شرکتهای فناوری اسرائیلی اغلب از همان ابتدا بازارهای جهانی را هدف میگیرند. کسبوکارهای اروپایی میتوانند بیش از پیش از بازار واحد اتحادیه اروپا، که دسترسی به حدود ۴۵۰ میلیون مصرفکننده را فراهم میکند، به عنوان سکویی برای گسترش بینالمللی استفاده کنند. هرچند تفاوتهای مقرراتی و ملی همچنان وجود دارد، اما یک بازار یکپارچهتر میتواند به رشد شرکتها در سراسر اروپا و رقابت مؤثرتر آنها در سطح جهان کمک کند.
برای Europa، پیام روشن است: رقابتپذیری اقتصادی تنها به اندازه بازار یا پایه صنعتی یک کشور وابسته نیست، بلکه به توانایی آن در تبدیل دانش به ایدههای موفق تجاری نیز بستگی دارد.
اروپا همین حالا نیز بخش زیادی از تخصص علمی، ظرفیت صنعتی و منابع مالی لازم برای تحقق این هدف را در اختیار دارد. چالش اصلی این است که این نقاط قوت با هم پیوند موثرتری پیدا کنند، از کسبوکارهای امیدبخش در مسیر رشد حمایت شود و نوآوری به محرک قدرتمندتری برای توسعه اقتصادی تبدیل شود.
بنابراین هدف باید آن باشد که با حفظ ویژگیهایی که اقتصادهای اروپایی را متمایز میکند، به طور گزینشی از دستاوردهای اسرائیل درس گرفته شود.
همکاری Europa و اسرائیل: چالشهای سیاسی
در میان چهرههای اروپایی اعلامشده برای شرکت در اجلاس اورشلیم اِلنت، مانوئل والس، نخستوزیر پیشین فرانسه، لوئیجی دی مایو، وزیر خارجه پیشین ایتالیا و نماینده ویژه کنونی اتحادیه اروپا، یان لیپافسکی، وزیر خارجه پیشین جمهوری چک، الکساندر گراف لامبسدورف، سفیر آلمان در اسرائیل، و میخاو کامینسکی، نایبرئیس سنای لهستان، دیده میشوند.
یونان با دیمیتریوس مارکوپولوس، معاون وزیر اقتصاد ملی و دارایی، نمایندگی میشود و یکاترینا رویاکا، رئیس کمیته نوآوری پارلمان لیتوانی، نیز در فهرست سخنرانان قرار دارد. اسحاق هرتزوگ، رئیسجمهوری اسرائیل، قرار است در این کنفرانس سخنرانی کند.
حامیان روابط نزدیکتر، ترکیب تخصص اسرائیل در حوزههایی مانند امنیت سایبری، هوش مصنوعی و فناوریهای پیشرفته را با ظرفیتهای صنعتی و علمی اروپا فرصتی مهم ارزیابی میکنند.
با این حال، نزدیکی بیشتر در همکاری اقتصادی با اسرائیل در بخشهایی از اروپا همچنان موضوعی بحثبرانگیز است.
در حالی که برخی دولتها و نهادهای تجاری از تقویت مشارکت در حوزه فناوری و پژوهش حمایت میکنند، دیگران در واکنش به سیاستهای اسرائیل در قبال فلسطینیان خواهان محدودیتهای تجاری یا تحریمها هستند.
این اختلافنظرها نشان میدهد که روابط اقتصادی اروپا و اسرائیل، با وجود گسترش فرصتها برای همکاری فناورانه، همچنان با چالشهای سیاسی روبهرو است.