پیش از آغاز گفتگوها، گمانهزنیهای بسیاری درباره موضوعات مورد بحث این سه نفر وجود داشت: جنگ اوکراین، مناقشه خاورمیانه و پیشرفت سریع فناوری هوش مصنوعی. اما حاصل این گفتگوی ۹۰ دقیقهای چه بود؟
دونالد ترامپ و ولادیمیر پوتین و شی جینپینگ، روسای جمهور سه کشور ایالات متحده، روسیه و چین، روز پنجشنبه ۱۹ نوامبر در حاشیه اجلاس «همکاری اقتصادی آسیا-اقیانوسیه» در شهر شنژن چین، برای اولین بار دیداری سهجانبه داشتند.
پیش از آغاز گفتگوها، گمانهزنیهای بسیاری درباره موضوعات مورد بحث این سه نفر وجود داشت: جنگ اوکراین، مناقشه خاورمیانه و پیشرفت سریع فناوری هوش مصنوعی. اما حاصل این گفتگوی ۹۰ دقیقهای چه بود؟
کارشناسان بر این باورند که این دیدار بیشتر بر جنبههای ظاهری و نمایشی متمرکز بود تا محتوای اساسی و ملموس. رانا میتر، استاد روابط ایالات متحده و آسیا در مدرسه کندی دانشگاه هاروارد، در تحلیلی برای وبسایت تحلیلی «کانورسیشن» به این موضوع پرداخته که چکیده آن در ادامه میآید.
نکات کلیدی نشست شنژن
نخستین نکته مورد توجه، جنبههای نمادین این رویداد بود. بخش عمدهای از آنچه در شنژن به نمایش درآمد، به زبان بدن این سه رهبر، نحوه تعامل آنها با یکدیگر و پیام نهفته در آن (در خصوص تلقی آنها از جایگاه خود در یک نظم جهانیِ احتمالا جدید) مربوط میشد.
این فضای نمادین حتی پیش از نشستن رهبران بر سر میز مذاکره نیز مشهود بود. در آغاز سفر، هنگامی که ترامپ وارد شنژن شد، شی جینپینگ به استقبال او رفت. در عرف سیاسی چین، استقبال رئیسجمهور از یک رهبر خارجی در فرودگاه، نوعی احترام ویژه محسوب میشود.
سپس نوبت به در آغوش گرفتن رسید؛ اقدامی که واقعا بیسابقه بود و هرگز دیده نشده که دبیرکل حزب کمونیست چین، کسی را در آغوش بگیرد.
البته، تمام این صحنهها از پیش طراحی و کارگردانی شده بود و این رویکرد در جریان خودِ نشست نیز ادامه داشت. تصویرِ آن میز بزرگ که ترامپ، پوتین و شی دور آن نشسته بودند نیز نمادین بود و چه کسی در مرکز قرار داشت: شی جینپینگ. چین با این طراحی، خود را بار دیگر به عنوان «امپراتوری میانه» یا همان مرکز ثقل جهان به تصویر کشید؛ امپراطوری که در حال ایجاد ثبات در دنیاست.
اینکه آیا این تصویر، بازتابی دقیق از حضور جهانی چین است یا خیر، بحث دیگری است؛ مهم این است که شی میخواهد پکن اینگونه دیده شود.
چه دستاوردهای عملی حاصل شد؟
در حوزه سیاستگذاری عملی، دستاورد ملموسی حاصل نشد؛ هرچند توانستیم تا حدی دریابیم که چه مسائلی ذهن این سه رهبر را به خود مشغول کرده است.
بحثهایی پیرامون اصلاح سازمان ملل متحد مطرح شد؛ موضوعی که هر سه طرف بر ضرورت انجام آن اتفاق نظر داشتند. چین خواهان قدرت بیشتری در این سازمان است و در مقابل، ترامپ نسبت به این نهاد بینالمللی روزبهروز دلسردتر میشود.
گفتگوهای مفصلی درباره کنترل تسلیحات هستهای انجام شد و هر سه طرف سندی را امضا کردند که حاوی بیانیهها و آرمانهایی (با تعهدات اجرایی اندک) برای کاهش تهدیدات هستهای بود. جالب آنکه، محور اصلی این سند عبارتی بود که نخستین بار در سال ۱۹۸۵ توسط رونالد ریگان، رئیسجمهور ایالات متحده و میخائیل گورباچف، رهبر شوروی پیشین مطرح شد: «جنگ هستهای برندهای ندارد و هرگز نباید به وقوع بپیوندد.»
هر سه رهبر این عبارت را تایید کردند، هرچند جزئیات چندان مشخصی درباره نحوه اجرای سازوکارهای کنترل هستهای ارائه نشد. پیمانهای اصلی در این زمینه مدتی پیش منقضی شدهاند و پکن (که از نظر ظرفیتهای هستهای از واشنگتن و مسکو عقبتر است) ممکن است دیدگاه متفاوتی در این باره داشته باشد.
چه موضوعاتی مورد بحث قرار نگرفت؟
مهمترین مسئلهای که بهطور جدی به آن پرداخته نشد، جنگهایی بود که در قلمرو یا حوزه نفوذ دو کشور از این سه کشور در جریان است.
در مورد ترامپ، این مسئله به ایران مربوط میشود. واشنگتن پس از گذشت حدود نه ماه از آغاز مناقشه در ایران، هنوز آن را به سرانجام نرسانده است. به نظر نمیرسد روسها و چینیها نیز عجلهای برای پایان دادن به این مناقشه داشته باشند.
در این نشست حتی نامی از اوکراین برده نشد. البته متحدان اروپایی اوکراین نیز در این نشست حضور نداشتند و اگر ترامپ در حضور پوتین و شی، درباره اوکراین اظهارنظری میکرد، این امر برای اروپا بسیار سنگین و غیرقابلقبول میبود.
مقررات هوش مصنوعی و زنجیرههای تامین مواد معدنی حیاتی نیز توسط این سه رهبر مورد بحث قرار نگرفت؛ البته این بدان معنا نیست که این مسائل در گفتگوهای دوجانبهای که در شنژن برگزار شد، مطرح نشدند و ممکن است که درباره این مسائل در این محیطهای خصوصی و محتاطانهتری گفتگو شده باشد.
آیا این دیدار شبیه «کنفرانس یالتا» بود؟
شباهتهای آشکاری میان این دیدار سهجانبه با کنفرانس یالتا وجود داشت؛ یعنی اجلاس فوریه ۱۹۴۵ میلادی که در آن وینستون چرچیل از بریتانیا، جوزف استالین از اتحاد جماهیر شوروی پیشین و فرانکلین روزولت، رئیس جمهور ایالات متحده، پایان جنگ جهانی دوم را برنامهریزی و شروع به بحث درباره اروپای پس از جنگ کردند.
اما این شباهتها صرفا به تصویر «سه مرد دور میز» خلاصه شد. همچنین در آن زمان، سه کشور بزرگ شامل بریتانیا نیز میشد و چین وجود نداشت. همین به تنهایی نشان میدهد که ژئوپلیتیک در طول ۸۰ سال چقدر تغییر کرده است.
دیگر اینکه در سال ۱۹۴۵ استالین، روزولت و چرچیل همگی در یک جبهه قرار داشتند اما در دیدار شنژن، چین و روسیه شریک یکدیگر و ایالات متحده رقیب (یا دشمن) آنها بود.
ترامپ احتمالا به دنبال «تنشزدایی» است، نه یک جنگ سرد جدید. بنابراین سوال این است که آیا سیاستی در حال شکلگیری است که در آن روسیه، چین و ایالات متحده در قالب نظمی جدید به یکدیگر نزدیک شوند؟