پژوهشگران در حال بررسیاند که انتخابهای سبک زندگی چگونه بر مغز در حال پیر شدن تأثیر میگذارد.
با افزایش طول عمر انسانها، توصیهها درباره اینکه چگونه با بالا رفتن سن ذهن خود را تیز و هوشیار نگه داریم، همهجا دیده میشود. اما همه این توصیهها به یک اندازه پشتوانه علمی ندارند.
در نشست سالانه «انجمن علوم اعصاب»، کارشناسان برجسته کردند که چگونه تغییرات در سبک زندگی میتواند از مغز در برابر افت عملکرد مرتبط با افزایش سن محافظت کند، و اینکه در کدام زمینهها هنوز علم به جمعبندی قطعی نرسیده است.
در حالیکه توصیه به تغذیه سالم و ورزش دهههاست مطرح است، هیتر اسنایدر، معاون ارشد روابط پزشکی و علمی در انجمن آلزایمر، اشاره کرد که درک علمی از اینکه این رفتارها چگونه بر مغز تاثیر میگذارند و از سلامت مغز حمایت میکنند، هنوز در حال تکامل است.
او گفت: «با فهمیدن علم، کاری که میتوانیم انجام دهیم این است که توصیههای خود را بهتر تنظیم کنیم، بهویژه برای آن دسته از افرادی که بیشترین خطر را دارند.»
ورزش چگونه به مغز سود میرساند؟
ورزش مدتهاست با سلامت بهتر پیوند خورده است و مزایایی از کاهش خطر بیماریهای قلبیعروقی گرفته تا بهبود سلامت روان دارد.
اما آیا فعالیت بدنی میتواند به سالم پیر شدنِ مغز هم کمک کند، و چه سازوکارهای زیستی، اثر آن بر مغز را توضیح میدهند؟
فرناندا د فلیس، استاد در مرکز مطالعات علوم اعصاب در دانشگاه کویین در کانادا، گفت: «ورزش یک مداخله غیر داروییِ قدرتمند است که سلامت مغز را تقویت و حمایت میکند.»
د فلیس افزود که ورزش میتواند به حفظ حجم مغز در دوران پیری کمک کند، جریان خون را بهبود دهد و بر فرایندهای التهابی در مغز تاثیر بگذارد.
او گفت: «وقتی به بدن و ورزش فکر میکنیم، میتوانیم به عضلاتمان در حال ورزش کردن فکر کنیم. و منطقی به نظر میرسد، درست است؟ همه بافتها و سیستمها اینجا نزدیک عضلات ما هستند. اما چگونه است که ورزش برای مغز هم مفید است؟»
به گفته د فلیس، پاسخ در ارتباط میان عضلات و مغز نهفته است.
او گفت: «بدن میتواند با مغز ارتباط برقرار کند. هر زمان که بدن کاملا سالم نباشد، مغز آن را حس میکند. اما اگر محیط پیرامونی را تحریک کنیم تا سالم و آماده شود، مغز نیز این تاثیر را احساس میکند.»
کدام نوع ورزش برای سلامت مغز بهتر است؟
در حالیکه مزایای فعالیت بدنی به خوبی اثبات شده است، انواع مختلف ورزش میتوانند آثار متفاوتی بر بدن و مغز داشته باشند.
به گفته د فلیس، مهمترین نکته این است که فرد پایدار باشد و فعالیت بدنی را به یک عادت تبدیل کند. سازمان جهانی بهداشت (World Health Organization, WHO) (منبع به زبان انگلیسی) دستکم ۱۵۰ دقیقه فعالیت بدنی با شدت متوسط در هفته را برای بزرگسالان توصیه میکند.
نشان داده شده است که ورزش هوازی هم بر سلامت جسم و هم بر سلامت مغز تاثیر مثبت دارد. د فلیس گفت: «این نوع ورزش جریان خون را تحریک میکند و سد خونی مغزی را بازتر میکند و باعث میشود این مولکولهای مفید به مغز برسند.»
او گفت که تمرینات مقاومتی و تمرینات تناوبی با شدت بالا (High-intensity interval training, HIIT) نیز میتوانند عملکرد عضلات را بهبود دهند و توده عضلانی را افزایش دهند، و تولید مولکولهایی را تحریک کنند که اثرات محافظتکننده عصبی دارند.
د فلیس خاطرنشان کرد: «حتی پیادهروی، مثلا یک پیادهروی متوسط، مهم بودنش نشان داده شده است.»
او گفت، هرچند ۱۰ هزار گام در روز هدفی است که اغلب مطرح میشود، اما افراد میتوانند در سطوح پایینترِ فعالیت بدنی هم از مزایای سلامت برخوردار شوند، بنابراین مهم است که مردم فعال بمانند، فارغ از اینکه چه تعداد گام برمیدارند.
او افزود: «من میگویم هر نوع ورزشی، در هر سطحی، هر کاری که بتوانید انجام دهید تا فعال بمانید، مفید است. و مهمتر از تعداد گامها، به نظر من استمرار کلید کار است.»
آیا روزهداری متناوب میتواند از مغز محافظت کند؟
فعالیت بدنی تنها عامل سبک زندگی نیست که میتواند بر سلامت مغز تاثیر بگذارد. رژیم غذایی نیز نقش مهمی دارد و پژوهشگران در حال بررسی این موضوع هستند که الگوهای خوردن چگونه بر توانایی مغز برای سالم پیر شدن تاثیر میگذارد.
برخی مطالعات نشان میدهند که روزهداری متناوب ممکن است برای سلامت مغز سودمند باشد و احتمالا از طریق کاهش التهاب و استرس اکسیداتیو عمل کند. با اینحال، بخش زیادی از شواهد از مطالعات حیوانی به دست آمده است و هرچند یافتههای اولیه امیدبخش هستند، در انسانها هنوز ثابت نشده است که روزهداری بتواند از افت شناختی جلوگیری کند یا در برابر بیماری آلزایمر محافظت ایجاد کند.
پژوهشگران هنوز در حال بررسی این هستند که آیا اثرهایی که در مطالعات آزمایشی مشاهده شدهاند، به سودهای بلندمدتِ معنادار برای افراد تبدیل میشوند یا نه.
مارک متسن، استاد مدعوِ علوم اعصاب در دانشگاه جانز هاپکینز (Johns Hopkins University)، گفت: «کمبود غذا یکی از محرکهای اصلیِ عملکرد مغز بوده است» و اضافه کرد که تکامل، مغز و بدن را به گونهای مجهز کرده است که در دورههای روزهداری نیز خوب عمل کنند.
روزهداری متناوب به الگوهای خوردن اشاره دارد که در آن دورههای دریافت غذا با دورههای روزهداری جابهجا میشوند. یکی از رویکردهای رایج این است که فرد ۱۶ ساعت روزه بگیرد و خوردن را به یک بازه هشتساعته محدود کند.
در طول دورههای طولانیترِ روزهداری، بدن ذخایر گلیکوژن خود را مصرف میکند و شروع به تجزیه چربی میکند؛ کبد این چربیها را به مولکولهایی به نام کتون تبدیل میکند. متسن گفت که این مولکولها منبع انرژیِ جایگزین برای مغز فراهم میکنند و همچنین ممکن است با کاهش التهاب و استرس اکسیداتیو، به محافظت از سلولهای مغزی کمک کنند.
او احتمالِ مزایای روزهداری متناوب را همچنین به نحوه پاسخدهی سلولها به استرس متابولیک مرتبط دانست؛ سازوکاری که شباهتهایی با آثار ورزش دارد.
متسن گفت که ورزش و روزهداری متناوب به شکلی مشابه عمل میکنند، هر دو سلولها را به چالش میکشند و پاسخهای حفاظتی را برمیانگیزند. در همین حال، دورههای استراحت و بازیابی به سلولها امکان میدهند تا ترمیم، رشد و سازگار شوند.
او افزود: «در طول هفتهها، ماهها و سالها، این مواجهههای گاهبهگاه با استرس یا چالش متابولیکِ خفیف، سلامت و کارکرد کلی را بهبود میدهد و با پیری و بیماری مقابله میکند.»
به گفته متسن، در سطح سلولی، این به آن معناست که در دورههای چالشبرانگیز مانند روزهداری یا ورزش، سلولها به حالتی میروند که در آن منابع خود را حفظ میکنند و در برابر استرس مقاومتر میشوند. در دورههای بازیابی، از جمله خواب و استراحت، آنها به حالتی میروند که از رشد و انعطافپذیری حمایت میکند.
متسن همچنین گفت که به نظر نمیرسد مزایای روزهداری متناوب، حتی زمانی که این روش در دورههای طولانیِ چند هفته، چند ماه یا چند سال ادامه یابد، کاهش پیدا کند.