تصور کنید در فینال جام جهانی فرانسه و آرژانتین به مصاف یکدیگر بروند، اما این بار هر تیم موظف باشد دست‌کم پنج بازیکن زن و پنج بازیکن مرد در ترکیب یازده‌نفره خود داشته باشد. آیا چنین مسابقه‌ای امکان‌پذیر است؟ چرا با وجود دهه‌ها مبارزه برای برابری جنسیتی، هنوز چنین ساختاری در فوتبال حرفه‌ای وجود ندارد؟
در جهانی که حضور مشترک زنان و مردان در بسیاری از عرصه‌های اجتماعی و حرفه‌ای به امری عادی تبدیل شده، جدایی آن‌ها در ورزش قهرمانی همچنان یک قاعده پذیرفته‌شده است. از فوتبال و بسکتبال تا والیبال و هندبال، زنان و مردان عمدتا در لیگ‌ها و مسابقات جداگانه رقابت می‌کنند.
آگهی
آگهی
در حالی که جنبش‌های برابری جنسیتی طی دهه‌های گذشته برای رفع تبعیض در ورزش مبارزه کرده‌اند اما مطالبه اصلی آن‌ها بیشتر دسترسی برابر به امکانات، بودجه، دستمزد و فرصت‌های حرفه‌ای بوده است، نه الزام باشگاه‌ها به تشکیل تیم‌هایی متشکل از زنان و مردان.
آیا تفکیک جنسیتی در ورزش صرفا نتیجه تفاوت‌های جسمانی است یا تاریخ، فرهنگ، اقتصاد و ساختار فدراسیون‌های ورزشی نیز در تداوم آن نقش دارند؟ و آیا می‌توان روزی را متصور شد که زنان و مردان در کنار یکدیگر در یک تیم بازی کنند؟
زمانی که زنان حتی اجازه بازی نداشتند
برای درک ساختار کنونی ورزش باید به تاریخ آن بازگشت. بسیاری از ورزش‌های تیمی مدرن در قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، زمانی سازمان‌دهی شدند که مشارکت زنان در فعالیت‌های عمومی و رقابت‌های ورزشی با محدودیت‌های گسترده‌ای روبه‌رو بود.
فوتبال نمونه روشنی از این تاریخ است.
در جریان جنگ جهانی اول، فوتبال زنان در بریتانیا محبوبیت قابل توجهی پیدا کرد. در سال ۱۹۲۱، حدود ۱۵۰ باشگاه فوتبال زنان در انگلستان فعالیت داشتند و بعضی مسابقات آن‌ها ده‌ها هزار تماشاگر جذب می‌کردند.
با وجود این محبوبیت، اتحادیه فوتبال انگلستان در دسامبر همان سال اعلام کرد که فوتبال برای زنان مناسب نیست و استفاده از زمین‌های باشگاه‌های وابسته به این اتحادیه را برای برگزاری مسابقات زنان ممنوع کرد.
این تصمیم برای نزدیک به نیم‌قرن رشد فوتبال زنان را محدود کرد. سرانجام اتحادیه فوتبال انگلستان در سال ۱۹۷۰ تصمیم پیشین را لغو کرد و تغییرات مقرراتی لازم در سال ۱۹۷۱ به اجرا درآمد.
بنابراین، جدایی زنان و مردان در ورزش حرفه‌ای را نمی‌توان صرفا نتیجه بررسی‌های علمی درباره تفاوت توانایی‌های جسمانی دانست. بسیاری از ساختارهای ورزشی در دوره‌ای شکل گرفتند که زنان از امکانات، فرصت‌ها و جایگاه اجتماعی برابر برخوردار نبودند.
با این حال، گسترش ورزش زنان در دهه‌های بعد نه به ادغام گسترده لیگ‌ها، بلکه عمدتا به ایجاد و تقویت رقابت‌های مستقل زنان انجامید.
آیا زنان و مردان به لحاظ فیزیولوژیک نمی‌توانند در یک تیم بازی کنند؟
یکی از مهم‌ترین استدلال‌ها برای برگزاری جداگانه مسابقات زنان و مردان، تفاوت‌های فیزیولوژیک است.
بر اساس بیانیه علمی کالج پزشکی ورزشی آمریکا که در سال ۲۰۲۳ منتشر شد، مردان بالغ به‌طور میانگین در فعالیت‌های متکی بر سرعت، قدرت، توان انفجاری و استقامت، عملکرد بالاتری نسبت به زنان هم‌سن و دارای سطح تمرین مشابه دارند.
این تفاوت بسته به نوع رشته و ویژگی‌های رقابت معمولا بین ۱۰ تا ۳۰ درصد برآورد می‌شود. بخش مهمی از آن نیز پس از بلوغ و تحت تاثیر تغییرات هورمونی شکل می‌گیرد.
در فوتبال حرفه‌ای سرعت دویدن، قدرت شوت، توانایی پرش، شتاب‌گیری و تحمل برخوردهای فیزیکی اهمیت زیادی دارند. بنابراین، تفاوت‌های میانگین جسمانی می‌توانند بر عملکرد بازیکنان و نتیجه مسابقات تاثیر بگذارند.
اما دو نکته در این میان اهمیت دارد.
نخست اینکه تفاوت میانگین دو گروه به معنای برتری تمام افراد یک گروه بر تمام افراد گروه دیگر نیست. ممکن است یک ورزشکار زن از بسیاری از مردان قدرتمندتر، سریع‌تر یا آماده‌تر باشد.
دوم اینکه وجود تفاوت‌های جسمانی لزوما به معنای غیرممکن بودن رقابت مشترک نیست. در واقع، شیوه طراحی مقررات و ساختار مسابقات می‌تواند بر میزان تاثیر این تفاوت‌ها اثر بگذارد.
به بیان دیگر، علم می‌تواند توضیح دهد چرا جداسازی در بعضی رشته‌ها به ایجاد شرایط رقابتی منصفانه‌تر کمک می‌کند، اما به‌تنهایی تعیین نمی‌کند که آیا باید تمام مسابقات ورزشی جداگانه برگزار شوند.
چرا جنبش‌های برابری جنسیتی خواستار تیم‌های مختلط نشده‌اند؟
پاسخ این پرسش را باید تا حد زیادی در تعریف برابری در ورزش جست‌وجو کرد.
برای بسیاری از فعالان حقوق زنان، اولویت تاریخی این بوده که زنان اساسا امکان ورزش کردن، حضور در مسابقات، دریافت حمایت مالی و تبدیل شدن به ورزشکار حرفه‌ای را پیدا کنند.
برای مثال، سازمان بریتانیایی «زنان در ورزش» (Women in Sport) در کارزارهای خود بر دسترسی دختران به ورزش، کاهش شکاف مشارکت، دستمزد برابر، حضور زنان در مدیریت و بهبود امکانات ورزشی تمرکز می‌کند.
در چنین رویکردی برابری لزوما به معنای حضور زنان و مردان در یک تیم نیست بلکه به معنای برخورداری آن‌ها از فرصت‌های واقعی و قابل مقایسه برای پیشرفت و موفقیت است.
این تفاوت حتی در قوانین نیز دیده می‌شود. در ایالات متحده، مقررات مربوط به قانون «عنوان نهم» یا Title IX که هدف آن جلوگیری از تبعیض جنسیتی در آموزش است بر فرصت‌های برابر ورزشی تاکید دارد اما تشکیل تیم‌های جداگانه زنان و مردان را در برخی شرایط، از جمله ورزش‌های برخوردی یا مسابقاتی که انتخاب بازیکنان براساس توانایی رقابتی صورت می‌گیرد، مجاز می‌داند.
یکی از استدلال‌های مدافعان لیگ‌های مستقل زنان این است که اگر تمام رقابت‌ها بدون سهمیه جنسیتی ادغام شوند، تفاوت‌های میانگین عملکرد ممکن است فرصت حضور زنان را در بالاترین سطوح برخی رشته‌ها کاهش دهد.
در مقابل برخی پژوهشگران مطالعات جنسیت و ورزش معتقدند که جدایی نهادی زنان و مردان می‌تواند این تصور را تقویت کند که ورزش مردان معیار اصلی رقابت حرفه‌ای است و ورزش زنان جایگاهی ثانویه دارد.
از این منظر رقابت مشترک می‌تواند به تغییر کلیشه‌های جنسیتی و افزایش همکاری میان ورزشکاران کمک کند.
با وجود این نمی‌توان گفت هیچ تلاشی برای ادغام جنسیتی در ورزش صورت نگرفته است. پژوهش‌ها و تجربه‌های عملی مختلفی در این زمینه وجود دارند، اما مطالبه اجباری شدن تیم‌های مختلط در تمام رشته‌های بزرگ، به خواسته‌ای فراگیر در جنبش‌های برابری ورزشی تبدیل نشده است.
یکی از دلایل احتمالی آن نیز اختلاف‌نظر درباره پیامدهای چنین تغییری است: آیا ادغام لیگ‌ها به افزایش فرصت‌های زنان منجر می‌شود یا ممکن است دستاوردهای ورزش مستقل زنان را تهدید کند؟
ورزش‌هایی که جدایی زنان و مردان در آن‌ها قاعده نیست
با وجود ساختار غالب ورزش حرفه‌ای، نمونه‌هایی از مسابقات مشترک نشان می‌دهند که حضور زنان و مردان در یک تیم امکان‌پذیر است.
یکی از قدیمی‌ترین نمونه‌ها، ورزش کورفبال است که در سال ۱۹۰۲ در هلند شکل گرفت.
کورفبال شباهت‌هایی به بسکتبال دارد اما از ابتدا برای مشارکت مشترک زنان و مردان طراحی شد. طبق مقررات فدراسیون بین‌المللی این رشته هر تیم استاندارد از چهار زن و چهار مرد تشکیل می‌شود. بازیکنان در دو بخش حمله و دفاع قرار می‌گیرند و دفاع فردی نیز میان بازیکنان دسته‌های جنسیتی متناظر انجام می‌شود.
به این ترتیب ترکیب جنسیتی برابر صرفا یک توصیه نیست بلکه بخشی از ساختار رسمی مسابقه است.
نمونه دیگر، کوادبال است. ورزشی برخوردی که در آن بازیکنان با هویت‌های جنسیتی مختلف در کنار یکدیگر رقابت می‌کنند.
فدراسیون بین‌المللی کوادبال مقرراتی برای محدود کردن تعداد بازیکنان هم‌جنسیت در زمین دارد. لیگ حرفه‌ای کوادبال آمریکا نیز از فصل ۲۰۲۵ علاوه بر این محدودیت، حضور دست‌کم دو زن را در تمام لحظات مسابقه الزامی کرده است.
این نمونه نشان می‌دهد که حتی در یک ورزش برخوردی نیز می‌توان با تعیین سهمیه جنسیتی، حضور مشترک ورزشکاران را به بخشی از قواعد رقابت تبدیل کرد.
در بازی‌های المپیک پاریس ۲۰۲۴ نیز بیست رویداد مدالی مختلط برگزار شد. از جمله در رشته‌هایی مانند تنیس، شنا و سه‌گانه. البته باید میان رقابت‌هایی که زنان و مردان هم‌زمان در زمین حضور دارند و مسابقات امدادی که به نوبت رقابت می‌کنند، تفاوت گذاشت.
فوتبال مختلط، تجربه‌ای که وارد مقررات رسمی شده است
یکی از تحولات مهم در این زمینه در انگلستان رخ داده است.
اتحادیه فوتبال این کشور از فصل ۲۰۲۶–۲۰۲۷ فوتبال مختلط بزرگسالان را به‌عنوان یکی از قالب‌های رسمی و تحت نظارت خود به رسمیت شناخته است.
این تصمیم امکان برگزاری مسابقات مشترک زنان و مردان بالای ۱۸ سال را در فوتبال یازده‌نفره، فوتسال، فوتبال در زمین کوچک و فوتبال پیاده فراهم می‌کند.
با این حال، این مسابقات قالب مستقلی دارند و جایگزین لیگ‌های زنان یا مردان نشده‌اند.
اتحادیه فوتبال انگلستان می‌گوید که برای تدوین این چارچوب از تحقیقات، مشورت با متخصصان پزشکی و تجربه مسابقات آزمایشی استفاده کرده است. به گفته این نهاد نتایج آزمایش‌ها نشان داده‌اند که فوتبال مختلط بزرگسالان می‌تواند در چارچوب مقررات مناسب، ایمن و فراگیر باشد.
این تصمیم به معنای آغاز مسابقات مختلط در بالاترین سطح فوتبال حرفه‌ای نیست، اما نشان می‌دهد که حتی در فوتبال نیز جدایی کامل زنان و مردان تنها مدل ممکن برای سازمان‌دهی رقابت‌ها محسوب نمی‌شود و می‌تواند گامی مهم و تاریخی برای برگزاری رقابت‌های مختلف در سطح بالا باشد.
آیا حضور اجباری زنان و مردان در یک تیم، برابری ایجاد می‌کند؟
حال می‌توان به پرسش اصلی بازگشت، اگر فدراسیون جهانی فوتبال تصمیم بگیرد در مسابقاتی مشخص، هر تیم موظف باشد حداقل پنج بازیکن زن و پنج بازیکن مرد داشته باشد، چه اتفاقی خواهد افتاد؟
چنین تصمیمی می‌تواند فرصت تازه‌ای برای حضور مشترک ورزشکاران ایجاد کند و شاید شیوه‌های جدیدی از همکاری، استعدادیابی و رقابت را به وجود آورد.
اما پیش از آن باید مشخص شود که آیا مقررات معمول فوتبال برای رقابت مختلط کافی است یا در زمینه برخوردهای فیزیکی، تعویض بازیکنان و تعادل رقابت به تغییراتی نیاز خواهد بود.
دوم، باید بررسی شود که سهمیه‌بندی جنسیتی چگونه بر انتخاب بازیکنان، تقسیم وظایف در زمین و استراتژی مربیان اثر می‌گذارد.
سوم، جنبه اقتصادی آن است. ایجاد لیگ‌های حرفه‌ای مختلط به سرمایه‌گذاری، نظام آموزشی، قراردادهای حرفه‌ای، حامیان مالی و مخاطبانی نیاز دارد که پایداری مسابقات را تضمین کنند.
در نهایت پرسش دشوارتر این است که آیا اجباری کردن ترکیب جنسیتی برابر، لزوما به معنای برابری واقعی خواهد بود؟
مطالعات جامعه‌شناسی ورزش نشان داده‌اند که حتی در برخی رقابت‌های مختلط نیز ممکن است کلیشه‌های جنسیتی بازتولید شوند. برای مثال، بازیکنان مرد نقش‌های تعیین‌کننده‌تری بر عهده بگیرند یا توانایی‌های بازیکنان زن کمتر مورد توجه قرار گیرد.
بنابراین حضور عددی برابر زنان و مردان شرط کافی برای دستیابی به برابری نیست. برای رسیدن به چنین هدفی ابتدا باید کلیشه‌های جنسیتی را در هم شکست و سپس فرهنگ‌سازی کرد.