شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای، هزینه سیاسی جنگ ایران را برای دونالد ترامپ آشکارتر کرده و به تلاش‌های دیپلماتیک برای پایان دادن به آن شتاب داده است.
با این حال، تصمیم رئیس‌جمهور آمریکا برای ادامه محاصره دریایی، در کنار حفظ آمادگی نظامی، این احتمال را باقی گذاشته که درگیری حتی بدون تصمیم قبلی برای آغاز جنگی گسترده، دوباره شدت بگیرد.
آگهی
آگهی
ترامپ روز دوشنبه تشدید عملیات نظامی را «بعید» توصیف کرد و گفت جنگ از نظر نظامی «عملا تمام شده است.» اما روشن نیست این اظهارات چگونه با ادامه فشار اقتصادی و محاصره بنادر ایران سازگار خواهد شد؛ سیاستی که تهران همچنان برای مقابله با آن انگیزه و ابزار دارد.
سه تحلیل منتشرشده در المجله، امریکن کانسروتیو و پرسویشن، از زاویه‌های متفاوت به موقعیت تازه ترامپ می‌پردازند. تحلیل المجله بر افزایش انگیزه دو طرف برای توافق تاکید دارد، امریکن کانسروتیو درباره خطر ادامه محاصره هشدار می‌دهد و فرانسیس فوکویاما در پرسویشن استدلال می‌کند که تضعیف داخلی رئیس‌جمهور آمریکا، لزوما به محتاط‌تر شدن سیاست خارجی او نخواهد انجامید.
چرا توافق برای واشنگتن اهمیت بیشتری پیدا کرده است؟
در تحلیل المجله، نتیجه انتخابات فرصتی برای پایان دادن به جنگی توصیف شده که دولت ترامپ هنوز تعریف روشنی از پیروزی در آن ارائه نکرده است. آمریکا می‌تواند خسارت بیشتری به تاسیسات نظامی، هسته‌ای و اقتصادی ایران وارد کند، اما حملات تاکنون نتوانسته تهران را به پذیرش خواسته‌های سیاسی واشنگتن وادار کند.
با آغاز کار کنگره جدید در ژانویه، دموکرات‌ها که کنترل هر دو مجلس را به دست گرفته‌اند، امکانات بیشتری برای بررسی تصمیم‌های دولت، احضار مقام‌ها و به چالش کشیدن درخواست‌های مالی جنگ خواهند داشت. این اختیارات به معنای توانایی پایان دادن فوری به عملیات نیست، اما می‌تواند ادامه جنگ را برای کاخ سفید دشوارتر کند.
برای جمهوری‌خواهانی که به انتخابات ریاست‌جمهوری ۲۰۲۸ فکر می‌کنند، ادامه درگیری نیز مسئله‌ای جدی است. جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور، جنگ را از دلایل شکست انتخاباتی حزبش معرفی کرده و در مذاکرات با ایران نقش فعال‌تری گرفته است. نویسنده المجله این تحرک را نشانه توجه بیشتر به راهی سیاسی برای خروج از جنگ می‌داند.
از این منظر، توافقی درباره برنامه هسته‌ای ایران و بازگشایی تنگه هرمز می‌تواند به ترامپ امکان دهد پایان درگیری را نتیجه موفقیت فشارهای خود معرفی کند. چنین توافقی همچنین می‌تواند نقطه پایانی مشخص برای جنگ فراهم آورد؛ چیزی که دور دیگری از بمباران، به‌تنهایی تضمین نمی‌کند.
رایزنی‌های قطر، پاکستان، ترکیه، عربستان سعودی و دیگر دولت‌های منطقه نیز در همین شرایط ادامه دارد. این کشورها برای جلوگیری از آسیب بیشتر به اقتصاد و امنیت خود، انگیزه دارند فاصله میان پیشنهادهای تهران و واشنگتن را کاهش دهند.
تهران هم برای پایان بلاتکلیفی تحت فشار است
در ایران، برخی مقام‌ها شکست جمهوری‌خواهان را نشانه موفقیت سیاست مقاومت در برابر آمریکا دانسته‌اند. با این حال، تحلیل المجله هشدار می‌دهد که از این نتیجه نمی‌توان آمادگی بیشتر ترامپ برای امتیاز دادن را استنباط کرد. رئیس‌جمهوری که از نظر سیاسی آسیب دیده، ممکن است برای بازسازی موقعیت خود به نمایش دوباره قدرت نظامی روی بیاورد.
هم‌زمان، بحث درباره هزینه ادامه وضعیت «نه جنگ و نه صلح» در داخل ایران جدی‌تر شده است. مسعود پزشکیان بارها بر ضرورت خروج از این بلاتکلیفی تاکید کرده و چهره‌هایی مانند محمدجواد ظریف، حسن روحانی و علی‌اکبر صالحی نیز درباره پیامدهای ادامه رویارویی هشدار داده‌اند.
نگرانی مشترک این چهره‌ها آن است که پافشاری بر مواضع سیاسی، آینده اقتصادی کشور را بیش از پیش به خطر بیندازد. صالحی نیز هشدار داده که جنگی گسترده می‌تواند ایران را چند دهه عقب براند.
این اظهارات به معنای پذیرش امتیازهای مورد درخواست آمریکا از سوی نهادهای اصلی تصمیم‌گیر نیست، اما نشان می‌دهد در بخشی از ساختار سیاسی، بحث از توان تحمل فشار فراتر رفته و به دستاورد احتمالی ادامه رویارویی رسیده است.
برای تهران، توافق می‌تواند راهی برای کاهش فشار اقتصادی و حفظ بخشی از توان نظامی باقی‌مانده باشد. برای واشنگتن نیز امکان پایان دادن به جنگی را فراهم می‌کند که دفاع از ادامه آن در داخل آمریکا دشوارتر شده است. نزدیک شدن این انگیزه‌ها، البته هنوز به معنای نزدیک شدن شروط دو طرف نیست.
محاصره‌ای که می‌تواند دوباره به جنگ گسترده برسد
امریکن کانسروتیو در تحلیل خود بر همین فاصله میان تمایل به پرهیز از جنگ و ادامه سیاست فشار تمرکز کرده است. به استدلال این نشریه، تا زمانی که محاصره دریایی ادامه دارد، اطمینان‌بخشی ترامپ درباره بعید بودن حملات تازه، خطر تشدید درگیری را برطرف نمی‌کند.
برت اریکسون، از موسسه مشاوره ریسک «ابسیدین»، به این نشریه گفته است که فشار اقتصادی با وجود آسیب جدی به ایران، لزوما رهبران جمهوری اسلامی را به تسلیم وادار نخواهد کرد. او معتقد است واشنگتن نباید فرض کند تهران در برابر تخریب اقتصادش واکنشی نشان نمی‌دهد.
رزمری کلنیک، پژوهشگر موسسه «دیفنس پرایوریتیز»، نیز پیش‌تر به این نشریه گفته بود ایران با وجود فشار اقتصادی به مقابله ادامه خواهد داد، زیرا حکومت این درگیری را تهدیدی علیه بقای خود می‌بیند و تغییر مکرر خواسته‌های ترامپ نیز امکان تصمیم‌گیری درباره توافق را دشوار می‌کند.
سینا طوسی، پژوهشگر مرکز سیاست بین‌الملل، در توضیح همین مسئله گفته است: «بارها دیده‌ایم که فشار اقتصادی می‌تواند به مردم عادی آسیب شدیدی بزند، بدون آنکه نتیجه سیاسی مورد انتظار واشنگتن را به همراه داشته باشد. احتمال بیشتری دارد که تهران به دنبال راه‌هایی برای تحمل فشار و تحمیل هزینه‌های متقابل برود، از جمله با استفاده از اهرم‌هایش در هرمز و جریان انرژی منطقه.»
بر اساس این ارزیابی، ادامه محاصره می‌تواند ایران را به افزایش هزینه کشتیرانی، حمله به اهداف مرتبط با آمریکا یا ایجاد اختلال بیشتر در انتقال انرژی ترغیب کند. واکنش نظامی واشنگتن به چنین اقدام‌هایی نیز ممکن است دو طرف را به دوری از حملات متقابل بکشاند که مهار آن دشوار باشد.
تشکیل کارگروه «دروازه آهنین» برای مقابله با انتقال تسلیحات و اقلام مرتبط به ایران از مسیرهای زمینی و دریای خزر، از نگاه امریکن کانسروتیو نشانه ادامه فشار است. با این حال، اعلام تشکیل این کارگروه را نباید به معنای اجرای محاصره فیزیکی همه مرزهای زمینی ایران دانست.
ادامه اعزام نیرو و تجهیزات نظامی نیز می‌تواند بر محاسبات تهران اثر بگذارد. نویسنده این تحلیل هشدار می‌دهد اگر رهبران ایران به این نتیجه برسند که حمله‌ای گسترده اجتناب‌ناپذیر است، احتمال اقدام پیش‌دستانه افزایش می‌یابد؛ سناریویی که مطرح شدن آن به معنای وجود تصمیمی قطعی در تهران نیست.
مخالفان توافق در هر دو طرف چه می‌خواهند؟
مانع مهم دیگر در دستیابی به یک توافق اختلاف‌های داخلی تهران و واشنگتن است؛ اختلاف‌هایی که با تقسیم‌بندی ساده میان میانه‌روها و تندروها توضیح داده نمی‌شود.
در ایران، تفاهم اسلام‌آباد شکاف‌هایی را در میان نیروهای اصولگرا آشکار کرد. محمدباقر قالیباف، با سابقه فرماندهی در سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، از مذاکره حمایت کرد، در حالی که چهره‌های نزدیک به سعید جلیلی و جبهه پایداری آن را به‌شدت مورد انتقاد قرار دادند.
برای برخی مخالفان سازش، ایستادگی در برابر آمریکا بخشی از هویت سیاسی است و هر توافقی که نشانه نتیجه‌بخش بودن فشار نظامی واشنگتن تلقی شود، می‌تواند با مقاومت آن‌ها روبه‌رو شود. در چنین شرایطی توانایی مجتبی خامنه‌ای برای تحمیل مصالحه‌ای دشوار به نهادهای قدرتمند امنیتی نیز محل پرسش است.
در واشنگتن هم تمایل ونس به راه‌حل دیپلماتیک لزوما میان همه مقام‌های ارشد مشترک نیست. مارکو روبیو خواسته‌های اخیر ایران را غیرواقع‌بینانه خوانده و پیت هگست مواضع تقابلی‌تری داشته است.
در نتیجه، هر توافق احتمالی باید علاوه بر اختلاف‌های میان دو کشور، از مخالفت بازیگرانی عبور کند که معتقدند ادامه فشار یا مقاومت، نتیجه بهتری به همراه خواهد داشت.
هشدار فوکویاما: ترامپ ضعیف‌تر، لزوما محتاط‌تر نیست
فرانسیس فوکویاما در پرسویشن، شکست انتخاباتی جمهوری‌خواهان را آغاز دوره‌ای از کاهش اقتدار سیاسی ترامپ توصیف می‌کند، اما انتظار ندارد رئیس‌جمهور آمریکا الزاما سیاست‌های پرهزینه خود را کنار بگذارد.
او یادآور می‌شود روسای‌جمهوری که در داخل با محدودیت بیشتری مواجه می‌شوند، ممکن است توجه خود را به سیاست خارجی معطوف کنند؛ حوزه‌ای که در آن برای اقدام مستقل از کنگره فضای بیشتری دارند.
این استدلال درباره ایران اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. کاهش حمایت سیاسی از جنگ، انگیزه رسیدن به توافق را افزایش می‌دهد، اما اختیار صدور دستور حمله را از ترامپ نمی‌گیرد. به همین دلیل، نتیجه انتخابات به‌تنهایی نمی‌تواند مبنای اطمینان تهران به منتفی شدن حملات تازه باشد.
فوکویاما همچنین پیامدهای جنگ ایران را فراتر از خاورمیانه بررسی می‌کند. به باور او، مصرف ذخایر مهمات آمریکا و اختلاف واشنگتن با متحدانش می‌تواند بر برداشت چین، روسیه و کره شمالی از توان و اراده آمریکا اثر بگذارد.
او احتمال می‌دهد این کشورها دو سال باقی‌مانده ریاست‌جمهوری ترامپ را فرصتی برای پیشبرد اهداف خود بدانند، پیش از آنکه دولتی متفاوت در واشنگتن روی کار بیاید. این سناریو پیش‌بینی قطعی درباره آغاز جنگ‌های تازه نیست، اما نشان می‌دهد بلاتکلیفی در خاورمیانه چگونه می‌تواند با محاسبات امنیتی در اروپا و آسیا پیوند بخورد.
در مجموع، انگیزه‌های تهران و واشنگتن برای پایان دادن به جنگ بیشتر شده، اما سیاست‌های جاری هنوز امکان بازگشت به درگیری گسترده را حفظ کرده‌اند.
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
فاصله میان اظهارات ترامپ درباره پایان عملی جنگ و ادامه محاصره، همان جایی است که تلاش میانجی‌ها باید به توافقی درباره ترتیب اقدام‌ها، امتیازهای متقابل و ضمانت اجرای تعهدات برسد؛ وگرنه فرصت تازه دیپلماسی نیز ممکن است در دور دیگری از فشار و واکنش متقابل از دست برود.