آمریکا بارها با وعده تغییر خاورمیانه وارد جنگ شده، اما فاصله میان قدرت تخریب ارتش این کشور و توانایی واشنگتن برای ساختن نظمی پایدار، همچنان پابرجا مانده است.
جنگ با ایران تازه‌ترین نمونه این فاصله است؛ جنگی که به باور استیون سایمون، مقام پیشین دولت آمریکا، ممکن است بیش از آنکه ساختار قدرت در منطقه را تغییر دهد، منابع نظامی واشنگتن را درگیر کند و کشورهای عربی را به جست‌وجوی توافق‌هایی با تهران سوق دهد.
آگهی
آگهی
سایمون، پژوهشگر و استاد مدعو کالج دارتموث که سابقه فعالیت در وزارت خارجه و شورای امنیت ملی آمریکا را دارد، در مقاله‌ای در فارن‌پالسی با عنوان «هیچ‌وقت خاورمیانه جدیدی در کار نیست»، استدلال می‌کند که جنگ‌ها بارها با وعده دگرگونی منطقه توجیه شده‌اند، بی‌آنکه طرح قابل اجرایی برای تبدیل دستاوردهای نظامی به ترتیبات سیاسی پایدار وجود داشته باشد.
در کنار این نقد، تلاش ایران، عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان برای ادامه گفت‌وگوهای امنیتی، احتمال شکل‌گیری مسیری متفاوت را مطرح کرده است؛ مسیری که موفقیت آن به توافق‌های مشخص درباره حملات حوثی‌ها، امنیت کشتیرانی و جلوگیری از گسترش جنگ وابسته خواهد بود.
از عراق تا ایران؛ وعده‌هایی که از توان نظامی فراتر می‌روند
سایمون برای توضیح استدلال خود به حمله آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳ و جنگ لبنان در سال ۲۰۰۶ بازمی‌گردد؛ زمانی که کاندولیزا رایس، وزیر خارجه وقت آمریکا، درگیری‌ها را «درد زایمان خاورمیانه جدید» توصیف کرد. به نوشته او، همین انتظار برای دگرگونی بنیادی منطقه، اکنون در بخشی از اظهارات و تحلیل‌های مربوط به جنگ ایران دیده می‌شود.
او معتقد است رهبران سیاسی برای توجیه هزینه و خطر جنگ در هزاران کیلومتر دورتر از خاک خود، اهدافی بزرگ مطرح می‌کنند؛ اهدافی که با ادامه درگیری، فاصله آن‌ها با واقعیت‌های سیاسی و اجتماعی منطقه آشکار می‌شود.
در چنین شرایطی، برتری نظامی برای تحمیل نظم مطلوب واشنگتن کافی نیست و طبیعی است که طرف‌های مقابل نیز تصمیم می‌گیرند، خود را با شرایط تازه تطبیق می‌دهند و راه‌هایی برای بالا بردن هزینه جنگ پیدا می‌کنند. حتی ضعف دولت‌های منطقه و پراکندگی قدرت میان گروه‌های مسلح، می‌تواند اجرای توافق یا تحمیل یک تصمیم سیاسی را دشوارتر کند.
سایمون پیش‌بینی می‌کند ایران پس از جنگ نیز کشوری نفت‌خیز، فقیرتر و نظامی‌تر خواهد بود که روابطش با چین و روسیه و پیوندهایش با عراق را حفظ می‌کند. در نتیجه، خسارت گسترده به زیرساخت‌ها لزوما به تغییر بنیادین حکومت یا جهت‌گیری خارجی کشور منجر نمی‌شود.
او همین استدلال را درباره دیگر کشورهای منطقه نیز مطرح می‌کند: مشکلات اقتصادی و ساختار قدرت در عراق، شکاف‌های داخلی سوریه، بن‌بست سیاسی و مالی لبنان و وابستگی اقتصادی مصر با بمباران ایران برطرف نخواهد شد.
کشورهای عربی میان خرید تسلیحات و توافق با تهران
برای کشورهای عربی خلیج فارس، پیامدهای جنگ در آسیب به زیرساخت‌ها، اختلال در تجارت و افزایش هزینه تامین امنیت نمایان شده است. تجربه این جنگ آن‌ها را به بازسازی پدافند هوایی و بررسی مسیرهای جایگزین صادرات انرژی سوق می‌دهد، اما بعید است وابستگی‌شان به فناوری، تسلیحات و اطلاعات آمریکا به‌سرعت از بین برود.
بسیاری از طرح‌های خطوط لوله و مسیرهای حمل‌ونقل جایگزین، سال‌هاست مطرح‌اند و نباید اعلام آن‌ها را با اجرای قطعی‌شان یکی دانست. حتی در صورت ساخت این مسیرها، آسیب‌پذیری کشورهای منطقه در برابر حملات موشکی و پهپادی به‌طور کامل برطرف نمی‌شود.
از این رو، احتمال می‌رود کشورهای عربی به سیاست آشنای حفظ هم‌زمان روابط با قدرت‌های رقیب بازگردند: برای کاهش خطر درگیری و تامین امنیت عبور کشتی‌ها با ایران توافق کنند و در عین حال، تا جای ممکن همکاری دفاعی و اطلاعاتی با آمریکا را حفظ کنند.
چنین رویکردی به معنای جایگزین شدن فوری تهران با واشنگتن در روابط خارجی این کشورها نیست. در این سناریو، دولت‌های عربی می‌کوشند از همکاری با آمریکا بهره ببرند، بدون آنکه امنیت اقتصادی‌شان کاملا به نتیجه رویارویی واشنگتن و تهران وابسته بماند.
نشست تهران چه تغییری می‌تواند ایجاد کند؟
گفت‌وگوهای چهارجانبه ایران، عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان را می‌توان در همین زمینه بررسی کرد. چهار کشور در پایان نشست تهران بر ادامه رایزنی‌ها درباره صلح و امنیت منطقه تاکید کردند، اما ارزش عملی این تعهد زمانی روشن می‌شود که به کاهش قابل مشاهده تنش‌ها بینجامد.
مرکز پژوهش شبکه تی آر تی ترکیه در تحلیل دیگری درباره چشم‌انداز این نشست، سه نشانه را برای سنجش پیشرفت مطرح می‌کند: توقف حملات حوثی‌ها به اهداف سعودی برای مدتی مشخص، تفاهم‌های قابل راستی‌آزمایی درباره استفاده نشدن از حریم هوایی کشورهای منطقه برای حمله به ایران و پیشرفت تدریجی در بازگرداندن تردد دریایی در تنگه هرمز.
این موارد، معیارهای پیشنهادی برای ارزیابی نتیجه مذاکرات‌اند و نباید آن‌ها را توافق‌های حاصل‌شده در نشست تهران دانست.
اهمیت این روند برای عربستان، ترکیه و پاکستان در آن است که همکاری در چارچوب «پیمان مکه» می‌تواند علاوه بر تعهدات دفاعی، به ابزاری برای جلوگیری از جنگ تبدیل شود. با این حال، میان انتظار ریاض برای برخورداری از حمایت امنیتی و ترجیح احتمالی شرکایش برای مهار بحران از راه دیپلماسی، امکان اختلاف وجود دارد.
ادامه حملات حوثی‌ها می‌تواند این اختلاف را تشدید کند چرا که هرچه هزینه حملات برای عربستان بیشتر شود، دفاع از ادامه مذاکره بدون دستاورد ملموس نیز برای رهبران این کشور دشوارتر خواهد شد.
از سوی دیگر، توافق با تهران به‌خودی‌خود تضمین نمی‌کند که همه گروه‌های مسلح منطقه رفتارشان را تغییر دهند. میزان نفوذ ایران بر این گروه‌ها و توانایی آن برای تبدیل تعهد سیاسی به توقف عملی حملات، بخشی از مسئله‌ای است که هر توافق منطقه‌ای باید برای آن پاسخی داشته باشد.
ادامه محاصره؛ راه فشار یا زمینه دور تازه درگیری؟
برای آینده جنگ شاید دو مسیر کلی بیش از سایر گزینه‌ها مرسوم باشد؛ در مسیر نخست، دولت ترامپ به آتش‌بسی تن می‌دهد که برای رسیدن به آن ناچار به دادن امتیازهایی خواهد بود؛ توافقی که عبور عادی کشتی‌ها از هرمز را احیا کند و امکان کاهش حضور عملیاتی نیروی دریایی آمریکا را فراهم آورد.
فشار کنگره تحت کنترل دموکرات‌ها، به‌ویژه بر سر تامین هزینه جنگ، چنین تصمیمی را تسریع کند. با این حال، مخالفت کنگره به‌تنهایی پایان فوری جنگ را تضمین نمی‌کند و رویارویی بر سر اختیارات جنگی و بودجه می‌تواند طولانی شود.
مسیر دوم، تداوم محاصره و فشار اقتصادی همراه با درگیری‌های پراکنده است. حامیان این سیاست در واشنگتن می‌توانند به محدود شدن صادرات نفت ایران و ادامه صادرات کشورهای عربی استناد کنند و فشار را موثر بدانند.
اما این محاسبه به واکنش ایران نیز وابسته است؛ چرا که، تهران انگیزه خواهد داشت نشان دهد ادامه محاصره برای آمریکا و شرکای منطقه‌ای‌اش بدون هزینه نیست. حمله به کشتیرانی یا زیرساخت‌های منطقه می‌تواند واشنگتن را به واکنشی نظامی سوق دهد و همان دور تازه‌ای از درگیری را ایجاد کند که دولت ترامپ فعلا می‌گوید قصد پرهیز از آن را دارد.
حملات تازه آمریکا یا اسرائیل همچنین می‌تواند روند گفت‌وگوهای منطقه‌ای را تضعیف کند. این خطر در کنار مخالفت جریان‌های تندرو در داخل ایران با امتیازدهی، از موانع اصلی تبدیل مذاکرات به توافق‌های پایدار به نظر می‌رسند.
هزینه‌ای که از خاورمیانه فراتر می‌رود
سایمون بخش دیگری از هزینه جنگ را در تمرکز نیروها و تجهیزات آمریکا در خاورمیانه می‌بیند. استدلال او این است که اختصاص ظرفیت بیشتر نیروی دریایی به جنگ ایران، دست واشنگتن را برای حضور و واکنش در مناطق دیگر، به‌ویژه غرب اقیانوس آرام، محدود می‌کند.
از این منظر، طولانی شدن جنگ می‌تواند اولویت‌های عملی آمریکا را تغییر دهد، حتی اگر دولت همچنان رقابت با چین را مهم‌ترین چالش بلندمدت خود بداند.
او درباره اسرائیل نیز معتقد است جنگ روندهایی را تشدید کرده که از سال‌ها پیش وجود داشته‌اند؛ از حرکت سیاست داخلی به سمت راست تا تبدیل روابط با آمریکا به موضوعی حزبی و افزایش انتقادها از رفتار اسرائیل در میان افکار عمومی آمریکا.
نتیجه‌گیری سایمون این است که واشنگتن باید امکان کاهش مداخله نظامی را جدی‌تر بررسی کند. با این حال، کاهش حضور آمریکا نیز به‌تنهایی برای ایجاد امنیت کافی نخواهد بود. تجربه نشست تهران نشان می‌دهد هر جایگزین منطقه‌ای، به توافق بر سر مسائل مشخص و سازوکاری برای اطمینان از اجرای آن‌ها نیاز دارد.
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
فاصله میان ادامه مذاکره و رسیدن به چنین توافقی هنوز زیاد است. توقف حملات، امنیت مسیرهای دریایی و پذیرفتن محدودیت‌هایی بر استفاده از خاک و حریم هوایی همسایگان، اقدام‌هایی خواهند بود که نشان می‌دهند دولت‌های منطقه تا چه اندازه حاضرند برای کاستن از خطر جنگ، از برخی خواسته‌های خود عقب بنشینند.