چه چیز رمان‌نویس ایرانی کاوشگر زندگی زنان، نویسنده بریتانیایی کودک و نویسنده آذربایجانی حافظ هویت فرهنگی را به‌هم وصل می‌کند؟ پاسخ، داستان‌هاست که از مرزها می‌گذرند، قاره‌ها را نزدیک و فرهنگها را با کتابها ترکیب می‌کنند.
از شعر آذربایجان در دوران میانه تا رمان‌های معاصر که به دست خوانندگان در قاره‌های مختلف می‌رسد، رابطه باکو با کلمه مکتوب در ریشه‌های قرن‌ها دادوستد فرهنگی شکل گرفته است.
آگهی
آگهی
امروز این میراث ادبی در حالی بیان تازه‌ای پیدا می‌کند که نویسندگان، ناشران و خوانندگانی از اروپا، آسیا و فراتر از آن برای دوازدهمین سال پیاپی در پایتخت جمهوری آذربایجان گرد هم آمده‌اند.
در دوازدهمین نمایشگاه بین‌المللی کتاب باکو، ۳۲ کشور شرکت کردند؛ رویدادی که تنها به کشف تازه‌ترین کتابها محدود نبود.
این فرصتی بود برای بررسی این که ادبیات چگونه با درهم‌آمیختن و به اشتراک گذاشتن ایده‌ها و داستان‌ها، دل‌ها و ذهن‌ها را فراتر از مرزهای زبانی، نسلی و جغرافیایی به هم پیوند می‌دهد.
در زمانی که فناوری شیوه روایت، انتشار و مصرف داستان‌ها را دگرگون می‌کند، این نمایشگاه همچنین این پرسش را مطرح کرد که کتابها چگونه بخش جدانشدنی و حیاتی آینده ما باقی خواهند ماند.
جایی که تاریخ با کلمه مدرن دیدار می‌کند
سنت‌های ادبی جمهوری آذربایجان به قرن‌ها پیش بازمی‌گردد و موقعیت این کشور در چهارراه اروپا و آسیا آن‌ها را شکل داده است.
شاعر قرن دوازدهم، نظامی گنجوی، حضوری پررنگ دارد.
او در سرزمینی زاده شد که اکنون جمهوری آذربایجان است و به یکی از تاثیرگذارترین چهره‌های ادبی در جهان فارسی‌زبان بدل شد؛ آثارش به سراسر جهان راه یافت و هنوز هم گرامی داشته می‌شود.
قرن‌ها بعد، نویسندگان و شاعرانی چون محمد فضولی به سنت ادبی غنی‌ای کمک کردند که در زبان‌ها و زیر تاثیر فرهنگ‌های گوناگون رشد کرد.
این میراث، زمینه تاریخی و غنی رابطه امروز کشور با ادبیات بین‌المللی را فراهم می‌کند؛ رابطه‌ای که در آن ترجمه، همکاری‌های نشر و جشنواره‌های ادبی به داستان‌ها کمک می‌کند تا فراتر از مرزهای محلی و کشورهای مبدأ به مخاطبان برسند.
برای رمان‌نویس ایرانی، پرینوش صنیعی، ادبیات ابزاری است برای کاوش رابطه میان افراد و جوامعی که در آن زندگی می‌کنند.
رمان شناخته‌شده او در سطح بین‌المللی با عنوان «کتاب سرنوشت» زندگی یک زن ایرانی را در دهه‌ها تغییرات شخصی و سیاسی دنبال می‌کند و به بررسی مضامین هویت، خانواده، آموزش و انتظاراتی می‌پردازد که بر زنان تحمیل می‌شود.
صنیعی توضیح داد که در ابتدا تصور می‌کرد اثرش فقط در سطح منطقه‌ای بازتاب خواهد داشت، اما واکنش جهانی خیلی زود او را شگفت‌زده کرد.
صنیعی یادآوری کرد: «اولین ترجمه کتابم به زبان ایتالیایی بود.»
صنیعی گفت: «وقتی آن استقبال را دیدم و خبرنگاران مختلف از جاهای گوناگون آمدند، از آن‌ها پرسیدم چه چیزی در این کتاب برای شما جالب است. آن‌ها گفتند نزدیک به ماست؛ ما هم چنین تجربه‌هایی داشتیم؛ خیلی قابل ارتباط بود.»
هر چند نوشته‌های او در بستر جامعه ایران ریشه دارد، پرسش‌هایی که در آثارش مطرح می‌شود بسیار فراتر از مرزهای این کشور طنین‌انداز است. این آثار به زبان‌های متعددی ترجمه شده و نشان می‌دهد ادبیات چگونه می‌تواند درک زندگی‌ها و تجربه‌هایی متفاوت از تجربه خوانندگان را برای آن‌ها ممکن کند.
او همین پدیده را زمانی مشاهده کرد که رمانش در نروژ به پرفروش‌ترین‌ها پیوست و ثابت کرد که مضامین جهان‌شمول رنج و پایداری به آسانی قابل انتقال است.
صنیعی گفت: «رنج انسان، سبک‌های زندگی، مسائل و مشکلات در کل برای بشریت بسیار تاثیرگذار است و همه آن را می‌فهمیم؛ بنابراین مهم نیست از کجا باشد.»
رسیدن به ذهن‌های جوان‌تر
نویسنده بریتانیایی دارن سمیسون در مقابل، داستان‌گویی را از دریچه تخیل خوانندگان کم‌سن‌وسال دنبال می‌کند.
او با رمان‌هایی چون «Scavengers» و «The Memory Thieves» شناخته می‌شود، آثاری که در آن جهان‌ها و شخصیت‌های غیرمعمولی می‌آفریند که دوستی، تعلق، هویت و چالش‌های بزرگ شدن را می‌کاوند.
سمیسون نیز این دیدگاه را تکرار کرد که احساسات انسانی باعث می‌شود داستان‌گویی بی‌دردسر از مرزها عبور کند و اشاره کرد که کودکان در سراسر جهان از یک روایت اساسا چیزهای مشابهی می‌خواهند.
سمیسون توضیح داد: «وقتی می‌بینم کودکان کشورهای مختلف دقیقا به همان شکل با داستان‌هایم ارتباط برقرار می‌کنند، برایم از ماهیت جهانی بسیاری از احساسات و نیاز آدم‌ها و میل آن‌ها به ارتباط حرف می‌زند.»
آثار او اهمیت ادبیات کودک را در زمانی بازتاب می‌دهد که شاید بتوان گفت جوانان با انتخاب‌های بی‌سابقه‌ای در حوزه سرگرمی دیجیتال روبه‌رو هستند و کتابها لزوما محبوب‌ترین گزینه نیستند. با این حال او تاکید کرد که استقبال محلی در نمایشگاه بسیار الهام‌بخش بوده است.
سمیسون افزود: «در آذربایجان از این که می‌بینم چقدر شور و اشتیاق در میان خوانندگان جوان وجود دارد، تحت تاثیر قرار گرفته‌ام.»
پشتیبانی از صداهای محلی
در کنار حضور بین‌المللی، این نمایشگاه همچنین اهالی ادبیات محلی را که به شکل‌گیری هویت ادبی معاصر جمهوری آذربایجان کمک کرده‌اند، گرامی می‌دارد.
یکی از این چهره‌ها ریحان یوسیف‌گیزی است، صدایی شاخص در حوزه داستان‌های علمی‌تخیلی کودکانه آذربایجانی که پیشینه دانشگاهی منحصربه‌فردی در علوم رایانه را وارد نوشته‌های خود کرده است.
او هنگام صحبت درباره چگونگی پرورش عادت مطالعه در عصر دیجیتال توضیح داد که برای افزایش علاقه کودک باید رویکردی دو مرحله‌ای در پیش گرفت.
یوسیف‌گیزی گفت: «نخست این به نویسنده بستگی دارد؛ او باید خوب و به شیوه‌ای امروزی بنویسد؛ با زبانی ساده باید کودک را جذب کند.»
با این حال، او تاکید کرد که عامل دوم اغلب بنیادی‌تر است.
یوسیف‌گیزی گفت: «والد به طور مستقیم بر کودک تاثیر می‌گذارد؛ والد میان نویسنده، کتاب و کودک قرار دارد.»
یوسیف‌گیزی گفت: «پیش از هر چیز، والد باید از طریق تجربه و نمونه شخصی خود این را نشان دهد؛ آن‌ها باید کتاب بخوانند.»
نویسنده و روزنامه‌نگار آذربایجانی، المیرا آخوندوا، درباره بار عاطفی عمیقی که کتاب‌های فیزیکی در مقایسه با خبرهای زودگذر دیجیتال دارند، تامل کرد. به باور او هدف نهایی ادبیات ترویج صلح و چندفرهنگی است.
آخوندوا گفت: «در پایان دشوارترین و غمگین‌ترین کتاب چه چیزی هست؟ نور است.»
آخوندوا به یورونیوز گفت: «این دعوتی به سوی مدارا است؛ ما باید این ندای انسان‌دوستانه را بشنویم و در نسل جوان خود نهادینه کنیم.»
او نسل بعد را به جست‌وجوی روایت‌های پیچیده و فلسفی ترغیب کرد، نه بسنده کردن به سرگرمی ساده، و یادآور شد که هر داستان در نهایت باید خواننده را به سوی امید هدایت کند.
آخوندوا افزود: «یک کتاب باید حتما در خدمت انسان‌دوستی باشد» و تاکید کرد که کتاب «حتما باید در سمت آفتابی خیابان باشد».
آینده کلمه مکتوب
این واقعیت پذیرفته شده که رابطه میان کتابها و خوانندگانشان در حال تغییر است.
انتشار دیجیتال، کتاب‌های صوتی و شکل‌های تازه داستان‌گویی، چشم‌انداز ادبی را دگرگون می‌کند، اما به جای آن که کتاب‌های چاپی سنتی را کاملا کنار بزند، پیشرفت‌های فناورانه مزیتی تازه ایجاد کرده است.
امروز کتابها می‌توانند با سرعتی برق‌آسا سفر کنند؛ لمس یک دکمه ما را به جهانی دیگر می‌برد و شاید همین امر است که یک گردهمایی بین‌المللی ادبی را امروز حتی مرتبط‌تر می‌کند.
فراتر از غرفه‌های کتاب، نویسندگان تصمیم گرفته‌اند از پشت میز کار به فضای گفت‌وگوی حضوری بیایند تا درباره موضوعات مهم رودررو صحبت کنند؛ آن‌ها را عشق به روایت گرد هم آورده است.
و چه جایی بهتر برای این گفت‌وگوها از دروازه میان شرق و غرب؟