رهبران کشورهای عضو بریکس در حالی در اواخر این هفته در دهلینو دیدار خواهند کرد که جنگهای ایران و اوکراین و همچنین تنشهای میان آمریکا و چین، توانایی این گروه را برای اقدام هماهنگ به چالش کشیده است.
مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران قرار است روز جمعه وارد هند شود تا در نشست بریکس شرکت کند. حضور او در نشست رهبران بریکس در حالی است که جنگ ایران همچنان ادامه دارد.
آگهی
آگهی
ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، پیش از نشست رهبران گروه بریکس وارد دهلینو شده است. انتظار میرود شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، از جمله روسای جمهوری باشد که در این نشست شرکت میکند.
پیشبینی میشود این سازمان ۱۱ عضوی در نشست دو روزه خود بر جنگهای خاورمیانه و اوکراین و همچنین نفت و تجارت جهانی تمرکز کند. همزمان هند، بهعنوان میزبان این نشست، تلاش خواهد کرد روابط خود را با چین و روسیه در برابر همکاریهای رو به گسترش خود با آمریکا و دیگر قدرتهای غربی متوازن کند.
بریکس ائتلافی متشکل از بازارهای نوظهور بزرگ و کشورهای در حال توسعه است که نام آن از حروف اول نام کشورهای برزیل، روسیه، هند، چین و آفریقای جنوبی گرفته شده است. این گروه از اعضای اولیه خود گسترش یافته و اکنون ۱۱ کشور را شامل میشود که در مجموع حدود نیمی از جمعیت جهان و سهم بزرگی از انرژی، منابع و تولید اقتصادی جهان را نمایندگی میکنند.
در حال حاضر ایران، برزیل، چین، مصر، اتیوپی، هند، اندونزی، روسیه، عربستان سعودی، آفریقای جنوبی و امارات عربی متحده، ۱۱ کشوری هستند که بریکس را تشکیل میدهند. بلاروس، بولیوی، کوبا، قزاقستان، مالزی، نیجریه، تایلند، اوگاندا، ازبکستان و ویتنام، ۱۰ کشوری هستند که از آنها نیز بهعنوان «شریک» این سازمان نام برده میشود.
کارشناسان میگویند افزایش شمار اعضای بریکس همچنین اختلافات درون این گروه را آشکارتر کرده است، زیرا اعضای آن خواهان نفوذ بیشتر در نظم جهانی هستند، اما اغلب منافع سیاسی، اقتصادی و سیاست خارجی متفاوت و حتی متعارضی دارند.
هارش وی.پانت از بنیاد تحقیقاتی آبزرور هند بر این نظر است که در نشست دو روزه بریکس در دهلینو، جنگ خلیج فارس به احتمال «شکاف اصلی و تعیینکننده» خواهد بود.
پانت در ادامه گفت آنچه تا سال گذشته از گسترش بریکس بهعنوان «یک دستاورد» نام برده میشد، امروز مانند یک «محدودیت بزرگ» برای آن محسوب میشود.
بریکس بر سر ایران و اوکراین با اختلافات داخلی روبهرو است
جنگهای ایران و اوکراین به احتمال این اختلافات را برجستهتر خواهند کرد. ایران یکی از اعضای بریکس است، و روسیه نیز همچنان یکی از بانفوذترین اعضای این گروه محسوب میشود. چین با هر دو کشور روابط نزدیکی دارد، و هند نیز روابط خود را با روسیه، ایران، آمریکا و اروپا حفظ کرده است.
این تنوع باعث میشود بریکس نتواند در مورد جنگهای مهم، موضع مشترک و قدرتمندی اتخاذ کند. این گروه، کشورهایی با جاهطلبیهای منطقهای که رقیب یکدیگر هستند را دربر میگیرد که از آن جمله میتوان به هند و چین، ایران و عربستان سعودی، مصر و اتیوپی، و همچنین کشورهای دیگری از جهان جنوب اشاره کرد.
پروین دانتی، تحلیلگر ارشد گروه بینالمللی بحران، گفت: «جهان جنوب یک موجودیت همگن نیست. بنابراین، این گروه در مدیریت و میانجیگری در این درگیریها با دشواری روبهرو خواهد شد.»
حمله نظامی روسیه به اوکراین پیشاپیش محدودیت توانایی هند برای ایجاد توازن میان منافع رقیب را آشکار کرده است. دهلینو همزمان که روابط نزدیک خود را با مسکو، از جمله از طریق توافقهای انرژی و دفاعی، حفظ کرده، روابط راهبردی خود را با واشنگتن نیز عمیقتر کرده است. این کشور جنوب آسیا همواره بهجای جانبداری از یک طرف، خواستار گفتوگو و دیپلماسی بوده است.
جنگ میان ایران و آمریکا نیز چالشی مشابه ایجاد کرده است. اعضای بریکس روابط متفاوتی با واشنگتن و منافع متفاوتی در خاورمیانه دارند و همین امر واکنش متحد و یکپارچه را دشوار میکند. چین و روسیه در مجامع بینالمللی از ایران حمایت کردهاند، در حالی که هند رویکردی محتاطانه در پیش گرفته است. عربستان سعودی و امارات عربی متحده نیز تنشهای خاص خود را با تهران دارند.
هند بریکس را راهی برای تعامل با چین میداند
برای هند، نشست بریکس در دهلینو فرصتی برای مدیریت روابطش با چین است. روابط دو کشور از زمان تشدید تنشهای مرزی در سال ۲۰۲۰ بهبود یافته است، اما چین همچنان بزرگترین رقیب راهبردی هند به شمار میرود.
سفر شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، به دهلینو که نخستین سفر او به این شهر پس از هفت سال خواهد بود، میتواند به تثبیت بهبود روابط دیپلماتیک دو کشور کمک کند؛ اما نشانههای اندکی از احیای روابط تجاری و اقتصادی دیده میشود.
دانتی گفت: «نشست پیشرو فرصتی برای هند فراهم میکند تا با چین تعامل داشته باشد و در مسائل دوجانبه حلنشده پیشرفت کند.»
هند همچنین علاقهمند است از تبدیل شدن بریکس به ائتلافی آشکارا ضدغربی جلوگیری کند. دهلینو در حالی که روابط خود را با آمریکا، اسرائیل، ژاپن، استرالیا و اروپا تقویت کرده، روابط دیرینه خود را با روسیه نیز حفظ کرده است.
دانتی با بیان اینکه «هند با عضویت در یک گروه غیرغربی، استقلال راهبردی خود را به نمایش خواهد گذاشت»، گفت این کشور تعامل با رقیب اصلی راهبردیاش یعنی چین را نیز مفید میداند.»
بریکس خواهان کاهش وابستگی به دلار است
کاهش وابستگی به دلار آمریکا یکی از مسائل مهم برای بریکس است. اعضای این گروه درباره افزایش تجارت با استفاده از ارزهای ملی خود و ایجاد سامانههای پرداختی که وابستگی آنها به مؤسسات مالی غربی را کاهش دهد، گفتوگو کردهاند.
این ایده در پی اعمال تحریمهای گسترده غرب علیه کشورهایی مانند روسیه، شتاب بیشتری گرفته است. با این حال، جایگزین کردن دلار دشوار خواهد بود، زیرا این ارز عمیقاً در تجارت و نظام مالی جهانی ریشه دارد و اعضای بریکس نیز ارزها، نظامهای مالی و اولویتهای اقتصادی متفاوتی دارند.
ماهش ساچدیو، دیپلمات بازنشسته هندی، گفت هدف نباید رویارویی مستقیم با دلار باشد. به گفته او، کشورها در پی آن هستند تا وابستگی و آسیبپذیری خود را در برابر نظام مالی کنونی که میتواند برای اعمال فشار سیاسی مورد استفاده قرار گیرد، کاهش دهند.
او گفت: «این یک چالش است، اما ما درباره رویارویی مستقیم صحبت نمیکنیم. مساله دوگانه و صفر و یک نیست.»
میزان نفوذ بریکس به دستاورهای عملی آن بستگی خواهد داشت
افزایش شمار اعضای بریکس، به این گروه وزن قابلتوجهی داده است، اما در نهایت نفوذ آن به این بستگی خواهد داشت که آیا اعضا میتوانند بر سر اقدامات عملی به توافق برسند یا خیر.
این گروه خواستار تغییر در نهادهای مالی جهانی، نمایندگی بیشتر کشورهای در حال توسعه و ایجاد جایگزینهایی برای نظامهای تحت سلطه غرب شده است. با این حال، اعضای آن اغلب درباره چگونگی دستیابی به این اهداف با یکدیگر اختلاف نظر دارند.
ساچدیو گفت بریکس به «رویکردی منسجمتر و هماهنگی بیشتر» میان اعضای خود نیاز دارد.
او گفت: «اگر بریکس صرفاً به محفلی برای گفتوگوهای دورهای و عکس گرفتنهای تشریفاتی تبدیل شود، اهمیت و جایگاه آن بهتدریج کاهش خواهد یافت.»
دانتی گفت موفقیت بریکس را میتوان با گامهای کوچکتر نیز سنجید که از آن جمله میتوان به حفظ انسجام گروه گسترشیافته، بهبود روابط با چین و تعمیق همکاریهای تجاری و مالی اشاره کرد. به گفته او، این گروه همچنین میتواند نشان دهد که قادر است بستری برای کشورهای در حال توسعه فراهم کند، بدون آنکه آنها را مجبور سازد میان بلوکهای غربی و غیرغربی یکی را انتخاب کنند.
دانتی گفت: «بریکس امکان دستیابی به دستاوردهای تدریجی ژئوپلیتیکی را فراهم میکند، حتی اگر به پیروزیهای کامل و قاطع منجر نشود.»
نخستین نشست بریکس در سال ۲۰۰۹ در یکاترینبورگ روسیه برگزار شد.