در سراسر پرتغال، روشی علمی که گروهی از دانشگاه تراس او مونتش و آلتو دورو توسعه داده، سن صدها درخت زیتون کهنسال را تعیین کرده است؛ در ویدیگیرا یکی از آنها حدود ۳۷۰۰ سال قدمت دارد.
در آلمان به تازگی درختی کشف شده که ممکن است قدیمیترین درخت شناختهشده در این کشور، با حدود ۱۱۰۰ سال قدمت، باشد. اما در پرتغال صدها درخت وجود دارد که سن برآوردی آنها از دو هزار سال فراتر میرود؛ بهویژه درختان زیتون که در طول سالها از سوی دانشگاه تراس اوش مونتش و آلتو دورو (UTAD) تحت فرایند گواهیگذاری قرار گرفتهاند (منبع به زبان پرتغالی).
آگهی
آگهی
برای سالهای زیادی، همه نشانهها حاکی از آن بود که درختی با نام «Oliveira do Mouchão» در شهرستان ابرانتیش میتواند قدیمیترین زیتون در قلمرو ملی باشد. در بیانیهای که این نهاد دانشگاهی در اکتبر ۲۰۱۸ منتشر کرد، (منبع به زبان پرتغالی) اعلام شد که در آن زمان سن این درخت به ۳۳۵۰ سال میرسید.
این درخت زیتونی است که «همدوره فنیقیها، کلتایبریها و رومیها» بوده و به گفته UTAD، که این موضوع را در اوایل سال ۲۰۲۲ اعلام کرد، در آن زمان هم همچنان «مانند روزگار جوانی زیتون تولید میکرد»، هرچند تنه آن از ناملایمات آبوهوا و گذر زمان فرسوده شده است.
این نمونه، بهویژه، از عبور «اقوام مهاجم، بربرها و مردمان آواره» در طول هزاران سال جان سالم به در برده است؛ «به لطف ریشههای عمیقی که در خاک دوانده است». و یکی از نامزدهای انتخاب درخت اروپایی سال ۲۰۲۲ نیز بود، اما در رقابت ملی در جایگاه پنجم قرار گرفت و بنابراین نماینده پرتغال در رقابت بینالمللی نشد.
برآورد سن این درخت با استفاده از روشی بهدستآمده توسط تیمی از پژوهشگران UTAD، که ثبت اختراع شده است، انجام گرفت؛ روشی که در قالب همکاری با شرکت Oliveiras Milenares به کار گرفته میشود و امکان محاسبه سن شمار زیادی از درختان را، هم در پرتغال و هم در خارج از کشور، فراهم کرده است.
این روش بر پایه مدلی ریاضی استوار است که سن درخت را با ویژگیهای تنه آن، مانند قطر، ارتفاع یا محیط، مرتبط میکند؛ به گزارش اطلاعات منتشرشده در پورتال Florestas.pt، (منبع به زبان پرتغالی) ابتکاری از شرکت The Navigator Company و موسسه Raiz – Instituto de Investigação da Floresta e Papel.
با این حال، همزمان با کشف درخت ابرانتیش، امکان گواهیگذاری «زیتونهای هزارساله دیگری» که در نقاط مختلف کشور پراکندهاند نیز فراهم شده بود. نمونه قابل توجه دیگری در سانتا ایریا د آزویا در شهرداری لوورش قرار دارد؛ درختی که در زمان تحلیل انجامشده توسط UTAD، سن آن حدود ۲۸۵۰ سال برآورد شده بود.
اما در وبسایت شرکت Oliveiras Milenares، (منبع به زبان پرتغالی) که از سال ۲۰۰۷ در این مأموریت گواهیگذاری با UTAD همکاری میکند، اطلاع داده شده است که در این فاصله زیتون دیگری شناسایی شده که از لحاظ قدمت از نمونههای پیشین هم قدیمیتر است. این درخت در آلنتژو قرار دارد، دقیقتر در ملک Herdade do Peso در ویدیگیرا، در استان بژا، و بنا بر ارزیابی انجامشده در سال ۲۰۲۱، سن آن از ۳۷۰۰ سال هم فراتر رفته است، بنا بر این شناسایی.
این درخت که «Oliveira do Peso» نام دارد، برای کسب عنوان «درخت پرتغالی سال ۲۰۲۴» (منبع به زبان پرتغالی) نیز رقابت کرد؛ مسابقهای ملی که در آن به رتبه سوم رسید و برنده آن نماینده پرتغال در رقابت اروپایی متناظر بود.
نامزدی این درخت با «اهمیت میراثی» آن توجیه شده است؛ درختی که «قدیمیترین زیتون هزارساله ملک Herdade do Peso» به شمار میرود و در دشتی قرار گرفته که در آن «مجموع سن درختان زیتون موجود از ۷۰۰۰ سال فراتر میرود»، بنا بر بیانیه منتشرشده از سوی این ملک.
علاوه بر اینها، نمونههای دیگری نیز که توسط این نهاد آموزشی برجسته شدهاند در مونسرش، در استان اوورا، قرار دارند؛ جایی که چندین زیتون هزارساله وجود دارد و سن یکی از آنها حدود ۲۴۵۰ سال برآورد شده است.
اما زیتونهای بسیار دیگری هم در پرتغال وجود دارند که در مکانهایی مانند استرموز، مونتمور-او-نوو، لاگوا، بژا، ویلامورا، اوورا و پارک سِرالوش در پورتو پراکندهاند؛ بنا بر اعلام UTAD.
در خارج از کشور، این دانشگاه اعلام کرده است که برای تعیین سن زیتونها در کشورهایی چون اسپانیا و فرانسه نیز دعوت شده؛ از جمله در بوردو، خیرونا، مالاگا و جزیره مِنورکا، که در آن آخری، وجود درختی با بیش از ۲۳۰۰ سال قدمت گواهیگذاری شده است.
چه چیزی طول عمر این زیتونها را توضیح میدهد؟
در بیانیهای که در وبسایت UTAD منتشر شده، (منبع به زبان پرتغالی) ژوزه لوئیس لوزادا، پژوهشگر این نهاد آموزشی و طراح روشی علمی که مبنای تاریخگذاری این درختان بوده است، میگوید: «درخت زیتون بیتردید یکی از موجوداتی است که بیش از همه در برابر گذر زمان مقاومت میکند، به دلیل توان بالای جوانسازی دوباره.» به گفته او، «یک تکه از تنه، هر قدر هم پیر باشد، توان آن را دارد که دوباره جوانه بزند» و این امکان را فراهم میکند که درخت «به تولید زیتون ادامه دهد».
این پژوهشگر این طول عمر را، در کنار عوامل دیگر، به این واقعیت نسبت میدهد که زیتون گونهای «بسیار سازگار با اقلیم مدیترانهای ما» است؛ عاملی که به آن امکان میدهد «به طول عمری چشمگیر دست یابد».
او میافزاید که در پرتغال این زیتونها «بهویژه در جنوب رود موندگو» یافت میشوند و از نظر نظری «میتوانند تا ابد زندگی کنند»، به گونهای که سنشان از «بیشمار نسلهایی که در همان قلمرو زندگی میکنند» فراتر میرود.