اودیسه داستان سفر طولانی یک پادشاه یونانی برای بازگشت به خانه است. اما این بار، یک جفت گوشواره که در جریان تور تبلیغاتی اقتباس سینمایی جدید این اثر استفاده شده و سالها از سرزمین اصلی خود دور مانده، جنجال تازهای به راه انداخته است.
زندایا، بازیگر نقش الهه آتنا در فیلم کریستوفر نولان، در مراسم معرفی فیلم در لندن گوشوارههایی به گوش داشت که از آثار باستانی ایرانی متعلق به حدود سال ۷۰۰ پیش از میلاد ساخته شدهاند.
آگهی
آگهی
واکنشها به سرعت آغاز شد و باستانشناسان استفاده از این آثار ارزشمند و دارای اهمیت فرهنگی را به عنوان زیورآلات در تبلیغات یک فیلم هالیوودی محکوم کردند. آنها این اقدام را «مصادره» سهم ایران در میراث تمدن بشری توصیف کردند.
این گوشوارهها متعلق به گالری و مجموعهدار آثار هنری «بارون لندن» در منطقه میفر لندن است. در وبسایت این گالری آمده است: «این گالری که به حفظ محرمانگی شهرت دارد، به صورت خصوصی با مجموعهداران، املاک و نهادها همکاری میکند تا آثار مهم را شناسایی و در اختیار خریداران قرار دهد.»
بر اساس بیانیه رسمی بارون، این آثار در سال ۲۰۲۵ از جواهرفروشی دیگری در لندن به نام گلن اسپایرو خریداری شدهاند و «به گنجینه زیویه نسبت داده میشوند؛ مجموعهای که در اواخر دهه ۱۹۴۰ در شمال غرب ایران کشف شد.»
گنجینه زیویه مجموعهای از اشیای طلا، نقره، برنز و سفال بود که در سال ۱۹۴۷ کشف شد و چوپانان آن را غارت کردند. بر اساس یک مقاله پژوهشی منتشرشده در سال ۲۰۱۵، قطعات باقیمانده این گنجینه در دهه ۱۹۶۰ از ایران خارج و در بازارهای عتیقه فروخته شد و اکنون در موزهها و مجموعههای خصوصی مختلف پراکنده است.
سوزان بابایی، استاد تاریخ هنر در موسسه کورتولد لندن که اصالتا ایرانی است، گفت: «دیدن اینکه هیچکس حتی فکر نکرده شاید این کار ایده خوبی نباشد، شوکهکننده است.»
او با ابراز «خشم» از اینکه زندایا این اشیای باستانی را به گوش کرده بود، گفت: «به نظر میرسد کسانی که لباس و زیورآلات سلبریتیها را انتخاب میکنند و آنها را به نماد زیبایی، قدرت و بیانگر شان فرهنگی یک فیلم تبدیل میکنند، از دانش و حساسیت فرهنگی کافی برخوردار نیستند.» نمایندگان زندایا و طراح لباس او برای اظهارنظر دعوت شدهاند، اما هنوز پاسخی ندادهاند.
این جنجال در حالی رخ میدهد که نهادهای غربی نگهدارنده آثار باستانی نیز زیر ذرهبین قرار دارند. موزه بریتانیا سالهاست به دلیل نگهداری برنزهای غارتشده بنین، لوحهای مقدس اتیوپی و مرمرهای پارتنون با انتقاد روبهرو است.
در سال ۲۰۲۲ نیز کیم کارداشیان در مراسم متگالا لباسی را پوشید که متعلق به مرلین مونرو بود. اسکات فورتنر، مجموعهدار آثار مرتبط با مونرو، آن زمان به بیبیسی گفت: «وقتی اثری با چنین اهمیت تاریخی را میخرید، باید به تعهد خود برای حفاظت و نگهداری از آن پایبند باشید... و آشکارا چنین اتفاقی نیفتاد.» البته مالکان این لباس هرگونه آسیب به آن را رد کردند.
آنلیز بائر، باستانشناس و تهیهکنندهای که ویدیویش درباره گوشوارههای زندایا با انتقاد برخی کاربران به دلیل آنچه توجیه استفاده از این آثار تلقی شد، روبهرو شد، گفت مسئله اصلی از نظر اخلاقی این است که «خود این گوشوارهها از آثار باستانی غارتشده ساخته شدهاند.»
او افزود: «اینکه زندایا آنها را استفاده کرده، موضوعی فرعی است، اما چون او این گوشوارهها را روی فرش قرمز یکی از مهمترین افتتاحیههای سینمایی جهان به گوش کرده، این موضوع به شکلی بیسابقه توجه افکار عمومی را جلب کرده است.»
بارون در بیانیه خود اعلام کرده است که این گوشوارهها «بر اساس سوابق مستند مالکیت و مطابق با همه الزامات قانونی، به شکلی مسئولانه نگهداری میشوند.»
بابایی اما معتقد است این زیورآلات احتمالا «مفاهیم معنوی بسیار مهمی» داشتهاند و گفت: «اینها اشیایی نیستند که برای استفاده به عنوان زیورآلات ساخته شده باشند... اینها بخشی از میراث بشری و میراث جهانی هستند، نه صرفا وسایل تزئینی.»
به گفته او، استفاده از این گوشوارهها باعث شده همه معنا و مفهوم آنها از بین برود و در عمل «میراث فرهنگی ایران باستان برای بشریت مصادره، تقلیل و دگرگون شود.»
زمانبندی این ماجرا نیز به خشم منتقدان دامن زده است. بابایی این وضعیت را «دیوانهکننده» توصیف کرد و گفت در حالی تور تبلیغاتی فیلم «اودیسه» به ستایش آثار باستانی ایران میپردازد که «همزمان میلیاردها دلار از پول مالیاتدهندگان آمریکایی صرف بمباران ایران و نابودی آثار تاریخی و فرهنگی آن میشود.»
بارون در بیانیه خود تاکید کرد: «هدف از امانت دادن این گوشوارهها هرگز تجاری نبوده است. هدف، بزرگداشت هنر چشمگیر زرگران ایران باستان و تشویق مخاطبان به شناخت یکی از بزرگترین سنتهای هنری جهان بوده است. در زمانی که ایران اغلب تنها از دریچه سیاست روز دیده میشود، امیدواریم این گوشوارهها یادآور میراث عمیق فرهنگی، هنری و تاریخی این کشور نیز باشند.»
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
فیلم «اودیسه» پیشتر به دلیل یکی از محلهای فیلمبرداری خود نیز با انتقاد روبهرو شده بود. فیلمسازان صحرای غربی خواستار تحریم این فیلم شدهاند، زیرا بخشی از آن در شهر الداخله در صحرای غربی اشغالی فیلمبرداری شده است؛ منطقهای که تحت کنترل مراکش قرار دارد و گاه از آن به عنوان «آخرین مستعمره آفریقا» یاد میشود.