مقامهای ایران و آمریکا هنگامی که روز جمعه پس از نزدیک به چهار ماه جنگ در سوئیس پشت میز مذاکره خواهند نشست با چالشهای زیادی روبرو خواهند شد. آنها با مجموعهای از موانع روبهرو هستند که میتواند تلاشها برای دستیابی به یک توافق جامع صلح را با شکست مواجه کند.
اگرچه نمیتوان احتمال دستیابی به یک پیشرفت ناگهانی را رد کرد، اما بیشتر تحلیلگران نسبت به اینکه دو طرف بتوانند در بازه ۶۰ روزه تعیینشده در «یادداشت تفاهم» به توافق نهایی دست یابند، تردید دارند.
آگهی
آگهی
این تفاهم موقت، دشوارترین مسائل را به مرحله بعدی مذاکرات موکول کرده است، بدون آنکه تضمینی وجود داشته باشد که این اختلافها حل خواهند شد. خبرگزاری رویترز با انتشار گزارشی، مهمترین عواملی که میتوانند این مذاکرات را به شکست بکشانند، بررسی کرده است:
آیا اختلافات هستهای حل خواهد شد؟
سرنوشت برنامه هستهای ایران که دونالد ترامپ آن را دلیل اصلی آغاز جنگ عنوان کرده بود شاید بزرگترین عامل تهدیدکننده مذاکرات باشد.
دونالد ترامپ تاکنون بر تعهد ایران مبنی بر عدم تولید سلاح هستهای تاکید کرده است، اما این در عمل تکرار همان وعدههایی است که تهران سالهاست مطرح میکند.
اختلاف اصلی احتمالا بر سر ذخایر اورانیوم غنیشده ایران در سطح مورد نیاز برای ساخت سلاح خواهد بود. دونالد ترامپ خواهان انتقال این ذخایر به خارج از کشور یا نابودی آنهاست. در مقابل اما ایران با هر دو گزینه مخالف است، هرچند اعلام کرده ممکن است با رقیقسازی این مواد موافقت کند.
موضوع مورد اختلاف دیگر، آینده فرایند غنیسازی اورانیوم در ایران است. آمریکا در مقاطعی خواستار توقف کامل غنیسازی شده، اما ایران تاکید کرده است از حق خود برای غنیسازی صرفنظر نخواهد کرد.
به گفته منابع آگاه، دو طرف پیشتر درباره تعلیق موقت غنیسازی برای دورهای بین ۵ تا ۲۰ سال گفتگو کردهاند اما هنوز به توافقی در این زمینه دست نیافتهاند.
همچنین مشخص نیست که آیا ایران حاضر خواهد شد همان سطح از بازرسیهای بینالمللی را که در توافق هستهای سال ۲۰۱۵ پذیرفته بود، بار دیگر بپذیرد یا خیر.
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
آیا تنگه هرمز به مانعی جدید تبدیل میشود؟
ابهامهایی نیز درباره وضعیت تنگه هرمز وجود دارد، آبراهی که ایران پس از حملات آمریکا و اسرائیل در روز ۹ اسفند (۲۸ فوریه) عملا آن را مسدود کرد و باعث شوک در بازار جهانی انرژی شد.
طبق یادداشت تفاهم، این مسیر دریایی که معمولا حدود یکپنجم نفت جهان از آن عبور میکند، قرار است روز جمعه دوباره بازگشایی شود، اما شرکتهای کشتیرانی همچنان در این زمینه با احتیاط عمل میکنند.
آمریکا میگوید عبور از این مسیر بدون دریافت عوارض خواهد بود، اما ایران که پس از جنگ با کنترل این آبراه به اهرم فشاری دست یافته است، اصرار دارد تا همچنان در مدیریت آن نقش داشته باشد.
تحریمها و داراییهای بلوکهشده چه میشود؟
یکی دیگر از موانع مهم، اختلاف بر سر تحریمها و داراییهای مسدودشده ایران است.
تهران خواهان آن است که دونالد ترامپ هرچه سریعتر تحریمها را لغو و میلیاردها دلار دارایی بلوکهشده ایران را آزاد کند.
در مقابل، آمریکا میگوید کاهش تحریمها بهصورت تدریجی و متناسب با میزان پایبندی ایران به تعهداتش انجام خواهد شد.
بر اساس متن یادداشت تفاهم که مقامهای آمریکایی روز چهارشنبه فاش کردند، ایران بلافاصله مجوز ازسرگیری صادرات نفت را دریافت خواهد کرد. امتیازی که انتقاد شدید جمهوریخواهان تندرو و مخالفان ایران را برانگیخته و آنها معتقدند دونالد ترامپ بیش از حد امتیاز داده است.
با این حال، دونالد ترامپ نیز احتمالا تمایلی ندارد که بهسرعت به این متهم شود که پول در اختیار ایران قرار داده است زیرا این توافق از هماکنون با توافق دوران باراک اوباما، رئیسجمهوری پیشین آمریکا مقایسه میشود. توافقی که دونالد ترامپ سالها به دلیل آزادسازی بخشی از داراییهای ایران از آن انتقاد کرده است.
آیا اسرائیل میتواند روند مذاکرات را مختل کند؟
بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل که نقش مهمی در متقاعد کردن دونالد ترامپ به آغاز جنگ داشت، تاکید کرده است که اسرائیل خود را ملزم به هیچ توافق میان آمریکا و ایران درباره نبرد با حزبالله لبنان نمیداند.
اگرچه پس از انتقاد علنی دونالد ترامپ از بنیامین نتانیاهو، درگیریها در لبنان تا حدی کاهش یافته است اما هرگونه تشدید دوباره تنش میتواند مذاکرات را به خطر بیندازد.
ایران نیز اعلام کرده است که توافق نهایی باید شامل برقراری آتشبس در لبنان باشد.
آیا تفاوت سبک مذاکره مشکلساز خواهد شد؟
تیم آمریکایی شامل جیدی ونس، معاون رئیسجمهوری، استیو ویتکاف و جرد کوشنر، مشاوران دونالد ترامپ ممکن است در هماهنگی با سبک مذاکره طرف ایرانی با دشواری روبرو شود.
دونالد ترامپ به دنبال دستیابی سریع به نتیجه است، در حالی که ایران معمولا مذاکرات طولانی و فرسایشی را ترجیح میدهد.
این تفاوت در دورهای قبلی مذاکرات نیز مشکلآفرین بود و میتواند این بار نیز نتیجه مشابهی رقم بزند.
دونالد ترامپ به خبرنگاران گفته است که این مرحله از مذاکرات نسبت به مرحله نخست «آسانتر» خواهد بود.
هر دو طرف علاقهمند به پایان دادن به درگیری هستند. دونالد ترامپ در داخل آمریکا به دلیل افزایش قیمت بنزین با فشار سیاسی روبروست و ایران نیز از نظر نظامی و اقتصادی آسیبهای سنگینی متحمل شده است.
با این حال، انتظار میرود تیم آمریکایی از نظر تخصص فنی در مقایسه با مذاکرهکنندگان باتجربه ایرانی در موقعیت ضعیفتری قرار داشته باشد؛ مذاکرهکنندگانی که سابقهای طولانی در به درازا کشاندن روند مذاکرات دارند.
از همین رو، بسیاری معتقدند بازه ۶۰ روزه برای تدوین یک توافق جامع بسیار کوتاه است. توافق هستهای دوران باراک اوباما حدود دو سال زمان برد تا نهایی شود.
در همین حال حتی اگر توافقی حاصل شود، همچنان درباره نحوه اجرای آن تردیدهایی وجود خواهد داشت.
دونالد ترامپ سال گذشته نیز در برقراری آتشبس میان اسرائیل و حماس نقش داشت، اما روند اجرای آن از آن زمان تاکنون متوقف شده است.
آیا بیاعتمادی مانع توافق خواهد شد؟
ایران نسبت به دونالد ترامپ بیاعتماد است زیرا او طی یک سال گذشته دو بار در میانه مذاکرات دست به حمله نظامی زده است.
اینکه تهران حاضر به مصالحه شود یا نه، ممکن است تا حد زیادی به تصمیم مجتبی خامنهای، رهبر جدید جمهوری اسلامی بستگی داشته باشد. فردی که از او به عنوان شخصیتی سختگیرتر از پدرش یاد میشود.
در مقابل، آمریکا نیز نسبت به نیت ایران بدبین است و مقامهای نزدیک به دونالد ترامپ میگویند نگران هستند که تهران مانند گذشته تنها در حال وقت خریدن باشد.
اگر دو طرف نتوانند اختلافات خود را برای دستیابی به یک توافق جامع برطرف کنند، همچنان احتمال دستیابی به توافقی محدود یا تمدید مذاکرات وجود خواهد داشت؛ هرچند در آن صورت خطر ازسرگیری درگیریهای نظامی نیز همچنان باقی خواهد ماند.
عوامل دیگری که ممکن است مذاکرات را به شکست بکشاند
در همین حال از جمله عوامل دیگری که میتوانند روند مذاکرات را به شکست منجر کنند میتوان به فشار مخالفان داخلی دونالد ترامپ و تندروها در ایران اشاره کرد. اگر دونالد ترامپ تحت فشار مخالفان داخلی خود از دادن امتیاز به ایران خودداری کند یا تندروهای ایرانی مذاکرهکنندگان خود را به اتخاذ مواضع سختگیرانهتر وادار کنند، روند مذاکرات پیچیده خواهد شد.
علاوه بر این احتمال اینکه برداشتهای متفاوت دو طرف از مفاد یادداشت تفاهم، انتظارات غیرواقعبینانهای ایجاد کند نیز وجود دارد.
از سوی دیگر ممکن است دونالد ترامپ بار دیگر همان تهدیدهای تندی را که در طول جنگ مطرح کرده بود تکرار کند و در نتیجه ایران روند مذاکرات را متوقف یا ترک کند.