دونالد ترامپ و مسعود پزشکیان، روسای جمهور آمریکا و ایران، چهارشنبه شب تفاهمنامه را در ورسای فرانسه و تهران امضا کردند. این تفاهمنامه روز یکشنبه نیز به صورت الکترونیکی توسط جی.دی.ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا و محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی ایران امضا شده بود.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، دیشب با تایید امضای «تفاهمنامه اسلامآباد» از سوی روسای جمهور ایران و آمریکا، تاکید کرد که این سند لازمالاجرا شده است؛ موضعی که مقامهای ماخ سفید نیز آن را تایید کردند.
آگهی
آگهی
روز گذشته، پیش از امضای تفاهمنامه از سوی دونالد ترامپ، کاخ سفید متن این تفاهمنامه را منتشر کرد. بر اساس این یادداشت تفاهم، که حاوی ۱۴ بند است، آمریکا ظرف ۳۰ روز به طور کامل به محاصرۀ دریایی ایران پایان میدهد و ایران نیز «با بهکارگیری حداکثر تلاش خود، عبور ایمن کشتیهای تجاری را بدون دریافت هیچ گونه عوارض یا هزینه، به مدت ۶۰ روز در مسیر خلیج فارس به دریای عمان و بالعکس تضمین خواهد کرد.» دو کشور «متعهد میشوند حداکثر ظرف ۶۰ روز درباره توافق نهایی مذاکره کرده و به آن دست یابند.»
تفاهمنامه ایران و آمریکا، حتی پیش از انتشار رسمی، با نارضایتی عمیق دولت اسرائیل و ناامیدی طیفی از اپوزیسیون جمهوری اسلامی از دولت ترامپ مواجه شده بود. در داخل ایران نیز، گروههای تندرو حامی نظام سیاسی نیز به طور کلی با هر گونه توافق احتمالی ایران و آمریکا مخالفاند اما به طور خاص بازگشایی مجدد تنگه هرمز را به مثابه از دست رفتن برتری استراتژیک جمهوری اسلامی در تقابل نظامی و سیاسی با ایالات متحده آمریکا میدانند.
روزنامه کیهان امروز (پنجشنبه) در گزارشی با تیتر «تنگه هرمز سلاح بازدارنده ماست، اهرم قدرت قابل مذاکره نیست»، نوشته است: «باید توجه داشت که ترتیبات امنیتی و معادلات راهبردی منطقه غرب آسیا دیگر به پیش از اسفند ۱۴۰۴ بازنخواهد گشت. ما باید توانایی و قابلیت خود را در انسداد تنگه هرمز و حتی بابالمندب حفظ کنیم.»
این روزنامه، روز چهارشنبه (۲۷ خرداد) نیز نوشته بود: «متغیر خطرناک رژیم صهیونیستی[اسرائیل] کماکان فعال است. صهیونیستها صراحتا اعلام کردهاند که التزامی به این تفاهم ندارند و به دنبال قطع بازوی راهبردی ایران یعنی حزبالله لبنان هستند. برای حفظ امنیت ملی، حلقه آتش ایران باید گرداگرد این غده سرطانی حفظ شود. همچنین ترامپ پس از پر شدن ذخایر نفت آمریکا و بعد از انتخابات نوامبر ۲۰۲۶، احتمالا بار دیگر خوی تجاوزگری خود را بروز خواهد داد.»
در شرایطی که اصولگرایان تندرو در داخل ایران نسبت به تفاهم فعلی بین دولت ترامپ و جمهوری اسلامی به شدت بدبین هستند، اصلاحطلبان در ایران نظر دیگری دارند و تفاهمنامه امضاشده از سوی پزشکیان و ترامپ را مایه امیدواری به آیندهای بهتر برای ایران میدانند.
احمد زیدآبادی، تحلیلگر سیاسی میانهرو، در واکنش به تفاهمنامه ایران و آمریکا در کانال تلگرامش نوشت: «باید اذعان کرد که پس از کشوقوسهای ۳۰ ساله، سرانجام "اصلاح" به عنوان تنها راه بقای جامعه و کشور ما، ضرورت خود را تحمیل کرده است. دارو بعضا تلخ اما شفابخش است. اگر به موقع... خورده نشود، روزی فرا میرسد که خوردن آن... از سر اضطرار است وگرنه مرگ چون اژدهایی... برای بلعیدن بیمار دهان گشوده است. محافظهکاری به معنای حفظ تمام مولفههای وضع موجود به بنبست رسیده و قابل تداوم نیست.»
محمدعلی ابطحی، فعال و تحلیلگر سیاسی نیز درباره چشمانداز پیش روی ایران در پی امضای یادداشت تفاهم با آمریکا، به یورونیوز گفت: «تفاهم فعلی کارکرد اصلیاش پایاندادن به جنگ است. شخصا اعتقاد دارم که توافق نهایی هم صورت میگیرد چون طرفین وقتی تا این مرحله پیش آمدهاند، پیمودن ادامه مسیر را رها نمیکنند. بخصوص با توجه به جنبه اقتصادی قضیه و اینکه شرایط سختی هم پیش روی ایران و آمریکا برای توافق وجود ندارد. بنابراین اگر اسرائیل در این میان اختلالهای عملیاتی جدی انجام ندهد، که احتمالش ضعیف است، تفاهم فعلی میتواند به توافق نهایی منتهی شود. برنامهریزیهای فعلی در ایران، مثل همین مصاحبه امروز (چهارشنبه) آقای قالیباف، که نگاهی امیدوارانه به مسائل اقتصادی داشت، طبیعتا بدون توافق ایران و آمریکا محقق نمیشود. اگر موبایل آقای ترامپ را هم چند روزی یا حتی مدتی دور از دستش نگه دارند، به نظرم تفاهم فعلی امضا و توافق نهایی هم حاصل میشود.»
اشاره آقای ابطحی به «نگاه امیدوارانه قالیباف به مسائل اقتصادی»، ناظر بر بندهای ششم و هفتم تفاهمنامه منعقدشده بین ایران و آمریکا است. در بند ششم این تفاهمنامه آمده است: «ایالات متحده متعهد میشود با همکاری شرکای منطقهای، یک برنامه نهایی مورد توافق طرفین با حداقل ۳۰۰ میلیارد دلار برای بازسازی و توسعه اقتصادی جمهوری اسلامی تدوین کند.» در بند هفتم نیز آمده است: «ایالات متحده آمریکا متعهد میشود همه انواع تحریمها علیه جمهوری اسلامی ایران را لغو کند؛ از جمله تحریمهای مرتبط با قطعنامههای شورای امنیت و شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی و همچنین تمامی تحریمهای یکجانبه آمریکا اعم از اولیه و ثانویه.»
افشار سلیمانی، تحلیلگر مسائل سیاست خارجی ایران و سفیر پیشین ایران در آذربایجان نیز درباره تفاهمنامهای که به امضای محمدباقر قالیباف، جی.دی.ونس، مسعود پزشکیان و دونالد ترامپ رسیده، به یورونیوز گفت: «پس از کلی درگیری و زدوخورد، که زیان بیشترش هم متوجه ایران بوده ولی آمریکا و اسرائیل هم به اهدافشان نرسیدند، یادداشت تفاهم (memorandum) فعلی در واقع وضعیت را برمیگرداند به نقطه صفر قبلی. در این تفاهمنامه بیشتر بر بازگشایی تنگه هرمز و رفع محاصره دریایی ایران تاکید شده. آمریکا دو بار به میز مذاکره حمله کرد و الان دوباره میخواهد برگردد به مذاکره بر سر موضوعاتی که قبلا درباره آنها مذاکره میکرد. اگر آمریکا مذاکرات را با جنگ به هم نمیزد، این همه خسارت وارد نمیشد و نیازی نبود بعد از پنجاهوچند روز جنگ در دو مرحله، دوباره طرفین بنشینند پشت میز مذاکره و راجع به همان موضوعات قبلی مذاکره کنند. یادداشت تفاهم فعلی در پی حل مشکلاتی است که بعد از حملات آمریکا و اسرائیل پدید آمده. یعنی مهار قیمت انرژی در دنیا و ترمیم محبوبیت ترامپ در آمریکا و مسائلی از این دست.»
برخلاف نظر آقای افشار سلیمانی، ساموئل هانتینگتون نظریهپرداز مشهور گذار به دموکراسی، جنگ را جزو تکانههایی میداند که رژیمهای اقتدارگرا را به سمت پذیرش تحولات تاریخی مثبت سوق میدهد و حتی راه گذار به دموکراسی را در کشورهای تحت حاکمیت چنین رژیمهایی باز میکند.
آقای افشار سلیمانی در درباره مخالفان تفاهم و توافق آتی احتمالی بین ایران و آمریکا یورونیوز گفت: «در ایران، اقلیتی مثل "فرقه پایداری"، به خاطر منافع خودشان علیه یادداشت تفاهم فعلی موضع میگیرند و دیگران را تحریک میکنند و همگام با اسرائیل حرکت میکنند. در آمریکا هم مخالفانی وجود دارد که تندرو هستند. اسرائیل هم که مانع اصلی توافق است و به لبنان حمله میکند. باید دید بعد از امضای این یادداشت تفاهم چه اتفاقی میافتد. اگر اسرائیل باز هم به لبنان حمله کند، خود این یادداشت تفاهم هم دچار مشکل میشود؛ چون مقامات ایرانی اصرار دارند که اسرائیل نباید به حزبالله لبنان حمله کند.»
این تحلیلگر روابط بینالملل، تفاهمنامه منعقده بین ایران و آمریکا را نشانه عقبنشینی دولت ترامپ دانست و نهایتا گفت: «در هر صورت، این یادداشت تفاهم نشانه عقبنشینی آمریکا است. ظاهرا دولت ترامپ از تاکید بر "غنیسازی صفر" عدول کرده و به درصدی غنیسازی در خاک ایران رضایت داده. باراک اوباما و کامالا هریس گفته بودند که دولت ترامپ حداکثر به توافقی شبیه برجام دست پیدا میکند. ولی این توافقی که دارد محقق میشود، از برجام هم کمتر است.»
یورونیوز فارسی را در ایکس دنبال کنید
اگرچه در متن تفاهمنامه ایران و آمریکا تصریحی درباره پذیرش «غنیسازی در خاک ایران» وجود ندارد، ولی بند هشتم این یادداشت تفاهم، میتواند حاوی دلالتی ضمنی در این خصوص باشد. در این بند آمده است: «ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران توافق کردهاند درباره نحوه تعیین تکلیف ذخایر مواد غنیشده ایران، مطابق سازوکاری که در آینده مورد توافق قرار خواهد گرفت، تصمیمگیری کنند... دو طرف همچنین توافق کردهاند غنیسازی و سایر مسائل مرتبط با نیازهای هستهای ایران در چارچوبی که در توافق نهایی تعیین خواهد شد، مذاکره کنند.»
اینکه نهایتا «حق غنیسازی در خاک ایران» از سوی دولت ترامپ پذیرفته خواهد شد یا نه، سوالی است که جوابش احتمالا تا پایان مرداد ماه سال جاری مشخص خواهد شد. اگر این «حق» پذیرفته نشود، هیچ بعید نیست که پس از اتمام روزهای گرم تابستان، آتش جنگ دوباره بین ایران و آمریکا روشن شود.