گوگل در چارچوب طرحی تازه قصد دارد میلیونها پشه را در آمریکا رها کند تا با افزایش «حشرات مفید» به جای مبارزه مستقیم، بیماریهای منتقلشونده از پشه را مهار کند.
پشهها هر سال در جهان باعث مرگ حدود ۷۰۰ هزار تا ۱ میلیون نفر میشوند و این آفات بالدار را به مرگبارترین حشره روی کره زمین تبدیل کردهاند.
آگهی
آگهی
انتظار میرود با تغییرات اقلیمی و افزایش جابهجایی انسانها، انتقال این حشرات بیشتر و زیستگاههای پشهها گستردهتر شود و تعداد آنها بالا برود.
آیا راهی برای متوقف کردن آنها وجود دارد؟
گوگل برای مقابله با این مشکل روی پروژهای به نام Debug کار میکند که هدف آن رهاسازی تعداد بیشتری «حشره مفید» نسبت به «حشرات مضر» در محیط است.
این شرکت فناوری آمریکایی اکنون از ایالات متحده درخواست کرده است که با رهاسازی حداکثر ۶۴ میلیون پشه در طول دو سال در ایالتهای کالیفرنیا و فلوریدا موافقت کند.
وبسایت پروژه Debug گوگل مینویسد: «ما تلاش میکنیم با پرورش و رهاسازی پشههای خوب، پشههای بد را متوقف کنیم.»
در ادامه این وبسایت توضیح میدهد: «پشههای خوب ما پشههای نری هستند که باکتری طبیعیای به نام ولباسیا در بدن خود دارند؛ باکتریای که باعث میشود نتوانند با پشههای ماده وحشی صاحب نسل شوند.»
وقتی یک پشه ماده وحشی با یک نر عقیم جفتگیری کند، تخمهایش تفریخ نمیشوند و با هر نسل، جمعیت کاهش مییابد و در نتیجه زنجیره انتقال بیماری قطع میشود. پشههای ماده هنگام مکیدن خون انسان یا حیوان برای تامین پروتئین لازم جهت رشد تخمها، بیماریهایی مانند دنگی، مالاریا و تب زرد را منتقل میکنند و در این فرایند پاتوژنها را به بدن میزبان وارد میکنند.
پشههای نر به کمک میآیند
تیمی از دانشمندان و مهندسان در گوگل روی چند روش مختلف برای عقیمسازی پشههای نر کار میکنند.
یکی از این روشها که قرار است برای طرح احتمالی در کالیفرنیا و فلوریدا استفاده شود، آلوده کردن پشهها به باکتری ولباسیا است.
بر خلاف آفتکشها یا حشرهکشهای شیمیایی که میتوانند به اکوسیستمها آسیب بزنند، روش ولباسیا هیچ سمّی به کار نمیبرد و شامل دستکاری ژنتیکی هم نمیشود؛ بنابراین برای انسان و محیط زیست ایمن به شمار میرود.
پشهها به طور طبیعی حامل ویروسها نیستند؛ آنها این ویروسها را از افراد آلوده میگیرند و چون تنها پشههای ماده انسان را نیش میزنند، فقط آنها قادر به انتقال بیماری هستند. به همین دلیل در این برنامه فقط از پشههای نر استفاده میشود.
در این پروژه قرار است میلیونها پشه عقیم پرورش داده شود، نرها از مادهها جدا شوند و سپس در طبیعت رها شوند.
صفحه این پروژه تاکید میکند: «رهاسازی تعداد مناسب حشرات مفید در مکانهای درست حیاتی است، به همین دلیل ما در حال ساخت نرمافزار و ابزارهای پایش هستیم تا هر مرحله رهاسازی را هدایت کنیم.»
هدف این برنامه کدام گونههای پشه است؟
بیش از ۳ هزار گونه پشه در جهان وجود دارد که صدها بیماری و ویروس را منتقل میکنند، اما همه آنها به یک اندازه مرگبار نیستند.
حدود ۴۰ درصد جمعیت جهان در معرض ابتلا به بیماریای قرار دارند که از طریق یک گونه خاص یعنی پشه آدس ایجیپتی (Aedes aegypti) منتقل میشود.
این پشه عامل بیشتر موارد ابتلا به دنگی، زیکا، تب زرد و چیکونگونیا است؛ بیماریهایی که در مجموع هر سال جان دهها هزار نفر را در سراسر جهان میگیرد.
برنامه آزمایشی اروپا در قبرس
کشورهای دیگر نیز از روشهای مشابهی مانند «فناوری حشره عقیم» یا SIT استفاده کردهاند. قبرس در سال ۲۰۲۳ به مدت بیش از ۲۰ هفته، هر هفته حدود ۱۰۰ هزار پشه نر عقیم را در محیط رها کرد.
این کشور در سال ۲۰۲۲ حضور پشه آدس ایجیپتی را در جزیره تایید کرد؛ نشانهای از نفوذ این حشره به اروپا.
رافائل ماریانو گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، در آغاز این پروژه گفت: «حضور دو گونه پشه مهاجم چالشهای جدیای برای قبرس ایجاد کرد و اگر پشه آدس ایجیپتی ریشهکن نشود، میتواند پیامدهای بسیار جدی برای کل اروپا داشته باشد.»
در این برنامه، پشهها با استفاده از پرتودهی عقیم شدند؛ روشی که برای مدیریت آفات کشاورزی مانند مگس میوه مدیترانهای، کرم غوزه کاذب، کرم پیچیدهگر آمریکای جنوبی و مگس تسهتسه نیز به کار میرود.
آزمایشهای پایلوت دیگری با استفاده از فناوری SIT در سال ۲۰۲۰ در کوبا و در سال ۲۰۱۷ در چین انجام شده است.
۲۰۲۵، سالی بیسابقه برای پشهها در اروپا
اروپا اکنون فصلهای انتقال بیماریهای منتقله از پشه را طولانیتر و شدیدتر تجربه میکند.
مرکز اروپایی پیشگیری و کنترل بیماریها (ECDC) این تغییر را ناشی از عوامل اقلیمی و محیطی مانند افزایش دما، طولانیتر شدن فصلهای تابستان، زمستانهای ملایمتر و تغییر الگوی بارشها میداند.
به گفته این نهاد بهداشتی، مهمترین ناقلان نگرانکننده برای اروپا شامل پشه آدس البوپیکتوس (Aedes albopictus) است که میتواند ویروسهای دنگی، چیکونگونیا و زیکا را منتقل کند؛ پشه آدس ایجیپتی که ناقل ویروس تب زرد نیز هست؛ و پشه کولکس پیپینس (Culex pipiens) که ناقل اصلی ویروس نیل غربی به شمار میرود.
بر اساس اعلام ECDC، پشه ناقل ویروس چیکونگونیا یعنی آدس البوپیکتوس اکنون در ۱۶ کشور اروپایی و ۳۶۹ منطقه مستقر شده است، در حالی که یک دهه پیش فقط در ۱۱۴ منطقه حضور داشت.
موارد ابتلا به ویروس نیل غربی نیز در مناطق جدیدی از اروپا از جمله استانهای لاتینا و فرچینونه در ایتالیا و شهرستان سالاج در رومانی رو به افزایش است.
سلین گوسنر، کارشناس ارشد بیماریهای نوپدید و منتقلشونده از ناقلان در ECDC، در روز جهانی پشه در سال ۲۰۲۵ گفت: «با تغییر چهره بیماریهای منتقله از پشه، در آینده افراد بیشتری در اروپا در معرض خطر قرار خواهند گرفت. از این رو پیشگیری، چه از طریق اقدامهای هماهنگ بهداشت عمومی و چه از راه تدابیر محافظت فردی، بیش از هر زمان دیگری اهمیت پیدا میکند.»
از دیگر روشهای پیشگیری، جمعآوری آبهای راکد در ظرفهایی مانند گلدانها، سطلها و ناودانهای مسدود است تا محلهای تخمگذاری پشهها محدود شود.
ECDC توصیه میکند از لاروکشها برای منابع آب بزرگتر و از حشرهکشهای ویژه پشه بالغ در زمان بروز همهگیریها استفاده شود، البته همواره باید تاثیر این مواد بر محیط زیست در نظر گرفته شود.