پژوهشی تازه در ایالات متحده که در ماه آوریل در مجله علمی «ساینس» منتشر شده، به بررسی تفاوتهای واقعی میان مغز زنان و مردان پرداخته است؛ تفاوتهایی که میتوانند به پرسشهایی دیرینه پاسخ دهند که مثلا چرا افسردگی در زنان شایعتر است و اوتیسم در مردان؟
دانشمندان «موسسه ملی سلامت روان» در «بتزدا» در این مطالعه نشان دادهاند که از حدود ۲۰ هزار ژن موجود در انسان که تقریبا همگی میان زنان و مردان مشترکاند، تنها تعداد انگشت شماری از آنها که روی کروموزوم Y قرار دارند، مختص مردان هستند. با این حال، بیش از ۳ هزار ژن در مغز، بسته به نوع جنسیت، الگوی متفاوتی دارند. به بیان دیگر، مغز زنان و مردان دستورالعملهای ژنتیکی یکسان را به یک شکل «تفسیر» نمیکند.
آگهی
آگهی
این یافته چندان دور از انتظار نیست؛ چراکه مغز حاوی گیرندههای متعدد هورمونهای جنسی است و سطح این هورمونها، بهویژه استروژن و تستوسترون، میان زنان و مردان تفاوت چشمگیری دارد. این هورمونها با تنظیم میزان فعالیت ژنها، بر عملکرد اندامهای مختلف از جمله مغز تاثیر میگذارند.
تفاوت در ساختار مغز میان دو جنس
آیا این تفاوتهای ژنتیکی به تفاوتهای ساختاری نیز منجر میشوند؟ شواهد نشان میدهد پاسخ مثبت است.
بر اساس مطالعهای گسترده که در سال ۲۰۱۱ و با استفاده از دادههای «یوکی بیوبنک»، پایگاهی شامل اطلاعات پزشکی و زیستی و اجتماعی حدود ۵۰۰ هزار فرد، انجام شد، محققان توانستند مغز حدود ۴۰ هزار نفر را با تصویربرداری امآرآی بررسی کنند.
فرانک راموس، رئیس تیم «رشد و آسیبشناسی شناختی» در دانشگاه اکول نرمال سوپریور، خاطرنشان میکند، «مطالعه ما اعتبار محدود اکثر مطالعات قبلی را ندارد. در واقع، این بزرگترین مطالعه در مورد تفاوتهای مغزی بین دو جنس است که تاکنون منتشر شده است.»
نتایج نشان داد از میان ۶۲۰ ناحیه مغزی بررسیشده، حدود دو سوم آنها یعنی ۴۰۹ ناحیه، تفاوتهای معناداری میان زنان و مردان دارند؛ نیمی از این نواحی در مردان نسبتا بزرگتر و نیمی دیگر در زنان بزرگتر هستند. راموس میگوید: «فراتر از تفاوت در حجم کل، تناسب آنها نیز کمی متفاوت است.»با این حال، در مجموع، ساختار کلی مغز دو جنس بسیار شبیه به یکدیگر باقی میماند.
در مورد علت این تفاوتها، فرانک راموس پاسخ میدهد: «دلایل خوبی وجود دارد که باور کنیم تفاوتهای ژنتیکی، هورمونی و محیطی [از جمله تربیت] میتوانند چنین تفاوتهایی را ایجاد کنند. اما در حال حاضر هیچ کس قادر به مشخص کردن سهم نسبی آنها و مکانیسمهای دقیق دخیل در این امر نیست.»
تفاوت در عملکرد مغز
این تفاوتها تنها به ساختار محدود نمیشود؛ بلکه عملکرد مغز نیز میان دو جنس متفاوت است. مطالعهای دیگر در سال ۲۰۲۴ توسط پژوهشگران دانشگاه استنفورد در مجله PNAS منتشر شد، با استفاده از تصویربرداری عملکردی مغز «fMRI» و مدلهای هوش مصنوعی نشان داد که در بیش از ۹۰٪ موارد، الگوریتم با موفقیت تشخیص داد که آیا مغز مرد است یا زن!
این تمایز بر اساس الگوهای متفاوت فعالیت در نواحی مانند سیستم لیمبیک و استریاتوم میان دو جنس صورت میگیرد؛ بخشهایی که در احساسات، انگیزه، تصمیمگیری، کنترل تکانهها، لذت، اعتیاد و حافظه نقش دارند.
احتیاط در تفسیر
دکتر فرانک راموس مقاله خود را در «The Conversation» اینگونه به پایان می رساند: «در وضعیت جهل فعلی ما، […] عاقلانه است که از گمانهزنیهای بیش از حد در مورد علل و پیامدهای تفاوتهای مغزی بین دو جنس خودداری کنیم. اما همچنین زمان آن رسیده که گفتمانی را که به طور سیستماتیک احتمال وجود این تفاوتها را انکار میکند، کنار بگذاریم، زیرا اکنون مشخص شده است که این گفتمان اشتباه است.»