از زمان آغاز جنگ در ایران، قیمت سوخت جت تقریبا دو برابر شده و احتمال آغاز کمبودها در مرحله بعد وجود دارد.
کمبود قریبالوقوع سوخت جت در اروپا و آسیا که ناشی از جنگ ایران و بسته شدن تنگه هرمز است، اگر جریان نفت به زودی دوباره برقرار نشود، میتواند ظرف چند هفته سفرهای جهانی را بر هم بزند و پیش از اوج فصل تابستان بهای بلیت هواپیما را بالا ببرد و به لغو پروازها منجر شود.
آگهی
آگهی
فاتح بیرول، مدیر آژانس بینالمللی انرژی (IEA)، روز پنجشنبه در گفتوگو با خبرگزاری آسوشیتدپرس گفت اروپا فقط «شاید شش هفته» دیگر از ذخایر سوخت جت در اختیار دارد و اقتصاد جهانی با «بزرگترین بحران انرژی» خود روبهرو شده است.
بر اساس گزارشی از آژانس بینالمللی انرژی که این هفته منتشر شد، در حالت عادی برخی کشورهای اروپایی در هر مقطع ذخایر سوخت جت برای چند ماه در اختیار دارند.
سوخت جت که فرآوردهای تصفیهشده بر پایه نفت سفید است، بزرگترین هزینه شرکتهای هواپیمایی را تشکیل میدهد و طبق اعلام انجمن بینالمللی حملونقل هوایی (یاتا) حدود ۳۰ درصد کل مخارج آنها را شامل میشود. قیمت سوخت جت از زمان آغاز جنگ تقریبا دو برابر شده است و حالا ممکن است نوبت کمبود فیزیکی عرضه فرا برسد.
ویلی والش، مدیرکل یاتا، ارزیابی آژانس بینالمللی انرژی از احتمال کمبود سوخت جت را «هشداردهنده» توصیف کرد. او در بیانیهای که روز جمعه منتشر شد، گفت: «برآورد ما این است که تا پایان ماه مه ممکن است در اروپا به دلیل کمبود سوخت جت شاهد لغو برخی پروازها باشیم. این روند هماکنون در بخشهایی از آسیا آغاز شده است.»
او افزود: «در کنار انجام هر کاری که برای تامین مسیرهای جایگزین عرضه ممکن است، مهم است که مقامها در صورت لزوم شدن سهمیهبندی، از جمله برای معافیت اسلاتهای پروازی، برنامههایی شفاف و هماهنگ داشته باشند و از قبل آنها را به خوبی اطلاعرسانی کنند.»
عمار خان، رئیس بخش قیمتگذاری سوخت جت اروپا در شرکت آرگس مدیا، گفت با هر روزی که از بسته ماندن تنگه هرمز میگذرد، اروپا «یک گام دیگر به کمبود عرضه نزدیکتر میشود». او افزود: «این تنگه حدود ۴۰ درصد واردات سوخت جت اروپا را تامین میکند اما از زمان آغاز جنگ هیچ محمولهای از سوخت جت از این تنگه عبور نکرده است.»
مسئولان شرکتهای هواپیمایی عمدتا با احتیاط واکنش نشان دادهاند؛ آنها ضمن اذعان به مشکلات احتمالی سوخت، تلاش میکنند خیال مشتریان را راحت کنند. با این حال برخی شرکتها همین حالا بخشی از هزینهها را با افزایش کارمزد بار و خدمات جانبی دیگر، گنجاندن هزینهها در قیمت بلیت یا بالا بردن عوارض سوخت به مسافران منتقل کردهاند.
شماری از شرکتهای هواپیمایی پروازهای خود را کاهش دادهاند؛ از جمله شرکت اسکاندیناویایی SAS که اوایل ماه جاری اعلام کرد به دلیل جهش قیمت سوخت، در ماه آوریل «دستکم هزار» پرواز خود را لغو میکند.
کارشناسان همچنین میگویند سایر جنبههای سفر هوایی، مانند انعطافپذیری در برنامهریزی و مسیرها، نیز به احتمال زیاد تحت تاثیر قرار خواهد گرفت.
بر اساس یک گزارش (منبع به زبان انگلیسی) موسسه توریسم اکونومیکس، پس از بسته شدن تنگه هرمز در ماه مارس، بهای نفت خام ۶۴ درصد اوج گرفته که بزرگترین شوک قیمتی از سال ۲۰۲۲ تاکنون به شمار میرود و صنعت هوانوردی را به طور جدی تحت تاثیر قرار داده است.
استیون رونی، اقتصاددان ارشد موسسه توریسم اکونومیکس و نویسنده این گزارش، نوشت: «تاثیر بر هزینههای سوخت جت شدیدتر بوده است؛ حاشیه پالایشی به رکورد ۸۰ دلار برای هر بشکه رسیده و به دلیل محدود بودن عرضه نفت خام خلیج فارس، قیمت سوخت جت ظرف چند هفته دو برابر شده است. انتظار میرود کرایه پروازها ۵ تا ۱۰ درصد افزایش یابد و عوارض سوخت هم که اکنون بر بلیتها اضافه شدهاند، بیشتر شود؛ هرچند تقاضای ضعیف مانع از آن خواهد شد که همه این هزینهها به مصرفکنندگان منتقل شود.»
در ادامه نگاهی داریم به سازوکار تامین سوخت جت و نحوه تاثیری که مسافران از آن احساس خواهند کرد.
سوخت جت چگونه به هواپیما میرسد؟
سوخت جت در پالایشگاهها و از نفت خام تولید میشود؛ همان جاهایی که بنزین و گازوئیل نیز ساخته میشود.
شرکتهای هواپیمایی معمولا سوخت جت را از پالایشگاهها یا شرکتهای تامین سوخت میخرند؛ مشابه رانندگانی که از پمپبنزین سوخت تهیه میکنند، اما در مقیاسی بسیار بزرگتر. سوخت جت با کشتی و از طریق خطوط لوله جابهجا میشود و شرکتهای هواپیمایی آن را در فرودگاهها ذخیره میکنند.
خرید سوخت بر عهده خود شرکتهای هواپیمایی است. اگر در منطقهای ذخایر سوخت رو به پایان باشد، لزوما به این معنی نیست که تمام پروازها متوقف میشود، زیرا ممکن است برخی شرکتها ذخایر بیشتری نسبت به بقیه اندوخته باشند.
با این حال پروازهایی که باقی میماند احتمالا گران خواهد بود، زیرا هزینه سوخت در قیمت بلیت منعکس میشود.
شرکتهای هواپیمایی بزرگتر در مناطق دچار کمبود مزیت بیشتری دارند. ژاک روسو، مدیرعامل شرکت مالی کلرویو انرژی پارتنرز، میگوید این شرکتها از توان مالی لازم برای مقابله با قیمتهای بالا برخوردارند.
طبق گزارش این هفته آژانس بینالمللی انرژی، در اروپا اکنون شماری از کشورها ذخایر سوختی در حد کمتر از ۲۰ روز مصرف در اختیار دارند، در حالی که از سال ۲۰۲۰ تاکنون این رقم هرگز به کمتر از ۲۹ روز نرسیده بود.
این گزارش هشدار داده است اگر میزان پوشش به کمتر از ۲۳ روز برسد، ممکن است در برخی فرودگاهها کمبود فیزیکی سوخت رخ دهد که نتیجه آن لغو پروازها و کاهش تقاضا خواهد بود.
کدام مناطق بیشتر آسیب میبینند؟
به گفته روسو، کشورهای آسیا-اقیانوس آرام بیش از همه به نفت و سوخت جت خاورمیانه وابستهاند و بعد از آنها اروپا قرار میگیرد.
بخش عمده سوخت جت اروپا توسط پالایشگاههای اروپایی تولید میشود، اما روسو میگوید به دلیل جنگ حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد این عرضه اکنون در بازار نیست.
برای پر کردن بخشی از این شکاف، آمریکا صادرات سوخت جت به اروپا را به شکل قابل توجهی افزایش داده و در ماه آوریل روزانه حدود ۱۵۰ هزار بشکه، یعنی شش برابر سطح معمول، به اروپا فرستاده است.
او افزود در خود آمریکا، به عنوان یک تولیدکننده بزرگ نفت، دسترسی به سوخت جت مشکل چندانی نیست. او گفت: «به بچههایم میگویم مشکل ما چندان تمام شدن عرضه نیست، بلکه این است که سوخت اینجا گرانتر خواهد شد، در حالی که در بعضی نقاط دیگر دنیا ممکن است واقعا به جایی برسند که اصلا سوختی در کار نباشد.»
کمبود جهانی سوخت جت چقدر است؟
پاول مولچانوف، استراتژیست ارشد سرمایهگذاری در شرکت ریموند جیمز اند اسوشیتز، گفت: «به دلیل بسته شدن تنگه هرمز، جهان روزانه ۱۰ تا ۱۵ میلیون بشکه نفت را از دست میدهد.» او افزود: «تعداد و محل پالایشگاهها در آسیا و اروپا تغییری نکرده، اما اگر نفت کافی برای فعالیت این پالایشگاهها نرسد، ناگزیر با اختلال فیزیکی در عرضه روبهرو خواهیم شد.»
او با اشاره به اینکه آژانس بینالمللی انرژی ۴۰۰ میلیون بشکه نفت از ذخایر اضطراری اعضا آزاد کرده است، گفت این اقدام در کوتاهمدت کمکی نخواهد کرد.
او گفت: «ممکن است تا پایان سال طول بکشد تا همه این بشکهها راهی بازار شوند.»
سفرهای مسافران چگونه تحت تاثیر قرار میگیرد؟
کریستوفر اندرسن، استاد مدیریت عملیات، فناوری و اطلاعات در دانشگاه کرنل، گفت: «مسافران باید خود را برای چیزی فراتر از صرفا افزایش قیمت بلیت آماده کنند.»
او افزود: «موضوع دیگر فقط قیمت سوخت نیست؛ برای شرکتهای هواپیمایی این حالا به مساله برنامهریزی شبکه پروازی تبدیل شده است. هزینههای بالاتر سوخت مهم است، اما مسیرهای طولانیتر، کاهش انعطاف در زمانبندی و عدم قطعیت بیشتر درباره میزان تقاضا حتی در چند هفته آینده نیز به همان اندازه اهمیت دارد.»
او گفت: «اگر این اختلال تا میانه فصل اصلی سفرهای تابستانی ادامه یابد، مسافران ممکن است با بازاری روبهرو شوند که در آن رزروها در زمانهای نزدیکتر انجام میشود، برنامه پروازها پرنوسانتر است و گزینههای بلیت ارزان کمتر خواهد بود.»
رونی در گزارش موسسه توریسم اکونومیکس یادآور شد که سفر به خاورمیانه بیش از همه از بسته شدن حریمهای هوایی و هزینههای ناشی از تغییر مسیر پروازها آسیب دیده است. او نوشت: «حدود یکپنجم تقاضای سفر بین اروپا و آسیا و ۱۰ درصد تقاضای سفر بین آمریکای شمالی و آسیا از مسیر خاورمیانه انجام میشود و در معرض خطر است. اگر درگیری دو ماه طول بکشد، انتظار میرود روند بازگشت از نیمه دوم سال ۲۰۲۶ آغاز شود، هرچند جو عمومی ممکن است سرعت این بهبود را کاهش دهد.»
شرکتهای هواپیمایی چه میکنند؟
شرکت هواپیمایی هلندی KLM و شرکت ارزانقیمت بریتانیایی ایزیجت اعلام کردند در حال حاضر با کمبود سوخت روبهرو نیستند و درباره هشدار آژانس بینالمللی انرژی توضیح بیشتری ندادند. با این حال هر دو شرکت از جمله آنهایی هستند که افزایش هزینهها حاشیه سودشان را خورده است.
KLM روز پنجشنبه اعلام کرد ماه آینده ۱۶۰ پرواز خود، معادل حدود یک درصد از کل مسیرهای اروپاییاش، را حذف میکند. این شرکت با اشاره به «افزایش هزینه نفت سفید» گفت شمار محدودی از پروازها «دیگر از نظر مالی توجیهی برای انجام ندارند».
ایزیجت در بهروزرسانی مالی خود اعلام کرد انتظار دارد در نیمه نخست سال مالی ۲۰۲۶ متحمل زیانی پیش از کسر مالیات بین ۵۴۰ تا ۵۶۰ میلیون پوند (حدود ۶۱۹٫۶ تا ۶۴۲٫۶ میلیون یورو) شود. با این حال کنتون جارویس، مدیرعامل، گفت تقاضا در مجموع همچنان قوی است و تاکید کرد سفرهای عید پاک امسال شلوغترین دوره این تعطیلات در تاریخ ایزیجت بوده است.
شرکت آلمانی Lufthansa اعلام کرد اختلافات کارگری و قیمت بالای سوخت آن را ناچار کرده است شرکت منطقهای سیتیلاین، به عنوان شرکت تغذیهکننده پروازهایش، را زودتر از موعد از مدار خارج و ۲۷ هواپیمای قدیمیتر و کمبازدهتر از نظر مصرف سوخت را از خدمت خارج کند. این تصمیم روند تعطیلیای را جلو انداخته که قرار بود سال آینده انجام شود.
شرکت آمریکایی دلتا ایرلاینز که به طور منظم به مقاصد اروپایی پرواز دارد، اعلام کرد «از احتمال بروز مشکل در تامین سوخت جت» در اروپا آگاه است و اوضاع را زیر نظر دارد. دلتا که در سال ۲۰۱۲ برای مدیریت بزرگترین قلم هزینه خود یک پالایشگاه در فیلادلفیا خرید، اعلام کرد انتظار ندارد در «آینده نزدیک» عملیاتش تحت تاثیر قرار بگیرد.
قیمتها چگونه تحت تاثیر قرار گرفتهاند؟
سایر شرکتهای هواپیمایی زنگ خطر افزایش قیمت سوخت را به صدا درآوردهاند و برخی از آنها همین حالا هزینههای جدید را ـ که اغلب در قیمت بلیت و کارمزدهای اضافی پنهان شده است ـ به مسافران منتقل کردهاند.
برای نمونه، شرکتهای آمریکایی دلتا، یونایتد، امریکن ایرلاینز، ساوثوست ایرلاینز و جتبلو در هفتههای اخیر هزینه بار امانی را افزایش دادهاند.
اسکات کربی، مدیرعامل یونایتد، در یادداشتی اخیر به کارکنان نوشت اگر قیمت سوخت در سطح فعلی باقی بماند، میتواند ۱۱ میلیارد دلار (۹٫۳۲ میلیارد یورو) به هزینههای سالانه شرکت اضافه کند. او افزود: «برای مقایسه، در بهترین سال تاریخ یونایتد، سود ما کمتر از ۵ میلیارد دلار بود.»
در همین حال شرکت هنگکنگی کاتای پسیفیک اخیرا عوارض سوخت را در همه مسیرها حدود ۳۴ درصد افزایش داده، در حالی که ایر ایندیا اوایل ماه جاری تا ۲۸۰ دلار به کارمزد برخی پروازها اضافه کرده است. امارات، لوفتهانزا و KLM نیز برای همگام شدن با نوسان قیمتها، عوارض یا کرایههای خود را تعدیل کردهاند.