جنگ ایران در هفتههای اخیر با گزارشهایی از حملات هوایی و افزایش فعالیتهای نظامی در صدر اخبار قرار گرفته اما فراتر از خسارتهای مستقیم جنگ، این درگیری خطر دیگری را نیز آشکار کرده است: آسیبپذیری کشتیها و خدمه آنها در برابر اختلال در سامانههای ناوبری.
حملونقل دریایی مدرن به شدت به سامانه موقعیتیابی ماهوارهای (GPS) وابسته است. وقتی این سیگنالها مختل یا دستکاری شوند، ممکن است کشتیها برای ناوبران خود و برای سایر کشتیها در موقعیتی کاملا متفاوت از جای واقعیشان ظاهر شوند. در برخی موارد، کشتیها در نقشهها ناگهان به نقاطی دور منتقل میشوند، کیلومترها داخل خشکی دیده میشوند یا در مسیرهایی غیرممکن حرکت میکنند. خطر این وضعیت در مناطق جنگی بیشتر است، زیرا کشتیها ممکن است ناخواسته به مسیرهای خطرناک هدایت شوند.
آگهی
آگهی
برای درک تهدید ناشی از اختلال در جیپیاس، ابتدا باید بدانیم این سامانه چگونه کار میکند. سامانههای GPS موقعیت را با استفاده از سیگنالهای ماهوارههایی که به دور زمین میچرخند تعیین میکنند. گیرنده با اندازهگیری زمان رسیدن این سیگنالها موقعیت خود را محاسبه میکند. اما چون این سیگنالها تا رسیدن به زمین بسیار ضعیف میشوند، اختلال در آنها نسبتا آسان است.
پارازیت و فریب در جیپیاس
در پارازیت جیپیاس (GPS jamming)، مهاجم با ارسال نویز الکترومغناطیسی قوی سیگنالهای واقعی ماهواره را میپوشاند تا گیرنده نتواند آنها را تشخیص دهد. در چنین شرایطی سامانه ناوبری موقعیت خود را از دست میدهد. در یک تلفن همراه ممکن است این وضعیت به شکل یخ زدن یا پرش ناگهانی نقشه دیده شود.
فریب جیپیاس (GPS spoofing) پیچیدهتر است. در این روش مهاجم به جای مسدود کردن سیگنالها، سیگنالهای ماهوارهای جعلی ارسال میکند که شبیه سیگنالهای واقعی هستند. گیرنده این سیگنالها را میپذیرد و موقعیت اشتباه نمایش میدهد. تصور کنید در حال رانندگی به سمت شمال باشید اما سیستم ناوبری ناگهان اصرار کند که به سمت جنوب حرکت میکنید. در این حالت دستگاه خراب نشده، بلکه فریب داده شده است.
برای دریانوردان، فریب جیپیاس میتواند پیامدهای جدی داشته باشد. در اقیانوس باز نشانههای زمینی کمی برای بررسی موقعیت کشتی وجود دارد. در نزدیکی ساحل نیز حاشیه خطا بسیار کم است؛ عمق آب سریع تغییر میکند و خطرات زیادی وجود دارد، بهویژه در مسیرهای باریکی مانند تنگه هرمز در نزدیکی ایران، جایی که گزارشها نشان میدهد از زمان آغاز جنگ اختلال در جیپیاس رخ داده است. از آنجا که کشتیها بزرگ هستند و مانور دادن آنها زمان میبرد، حتی خطاهای کوچک در ناوبری میتواند به برخورد یا به گل نشستن کشتی منجر شود.
نمونهای در دریای سرخ
یک نمونه از این مشکل در ماه مه ۲۰۲۵ رخ داد. کشتی کانتینری MSC Antonia هنگام عبور از دریای سرخ ناگهان در سامانههای ناوبری موقعیتی کاملا متفاوت از محل واقعی خود نشان داد. برای ناوبران کشتی چنین به نظر میرسید که کشتی صدها مایل به سمت جنوب جابهجا شده و در مسیر دیگری حرکت میکند. این وضعیت باعث سردرگمی خدمه شد و در نهایت کشتی به گل نشست.
این حادثه میلیونها دلار خسارت به همراه داشت و عملیات نجات آن بیش از پنج هفته طول کشید.
چنین حوادثی موردی نیستند. دادههای ردیابی کشتیها نشان میدهد گاهی کشتیها در نقاطی غیرممکن ظاهر میشوند، حتی در داخل خشکی یا در حال حرکت در دایرههای کامل. این موارد به طور فزاینده با فریب جیپیاس در مناطق درگیر تنشهای ژئوپلیتیکی مرتبط دانسته میشوند.
تهدیدهای سایبری فراتر از جیپیاس
با این حال، اختلال در جیپیاس تنها یکی از تهدیدهای سایبری علیه کشتیهاست. گزارشهای صنعتی نشان میدهد شرکتهای کشتیرانی با حملات باجافزاری، نفوذ به زنجیره تامین و تهدید علیه سامانههای کنترل کشتی از جمله موتور، سیستم رانش و تجهیزات ناوبری روبهرو هستند.
با افزایش اتصال کشتیها به اینترنت ماهوارهای و ابزارهای نظارت از راه دور، نقاط ورود بالقوه برای حملات سایبری نیز بیشتر میشود.
کشتیهای نظامی معمولا برای مقابله با این خطرات از تفکیک سختگیرانه شبکهها و تمرینهای منظم استفاده میکنند. در این تمرینها شرایطی شبیهسازی میشود که ارتباطات یا سامانههای ناوبری دچار اختلال شدهاند. برخی کارشناسان معتقدند به کارگیری روشهای مشابه میتواند به کشتیهای تجاری نیز کمک کند، هرچند محدودیت منابع و خدمه اجرای چنین روشهایی را دشوار میکند.
تجربه دریانوردان
بخش زیادی از بحث عمومی درباره امنیت سایبری دریایی بر ضعفهای فنی سامانههای کشتی تمرکز دارد. اما بخش مهم دیگری از این مسئله انسانهایی هستند که باید هنگام بروز مشکل این فناوریها را مدیریت کنند.
نتیجه تحقیقات در این خصوص یک تصویر ثابت را نشان داد: تهدیدهای سایبری در دریا رو به افزایش است، اما خدمه کشتیها برای مقابله با آنها آمادگی کافی ندارند.
بسیاری از دریانوردان گفتند آموزش امنیت سایبری آنها تقریبا فقط بر فیشینگ ایمیل یا حافظههای USB تمرکز داشته است. چنین آموزشی ممکن است در محیط اداری مفید باشد، اما برای کشتیها که سامانههای ناوبری و کنترل هدف اصلی حملات هستند چندان کاربردی نیست.
در نتیجه بسیاری از دریانوردان نمیدانند حملات سایبری چگونه میتواند تجهیزات حیاتی کشتی را تحت تاثیر قرار دهد.
این موضوع زمانی مشکلساز میشود که سامانهها رفتار غیرعادی نشان دهند. برخی دریانوردان از مواردی صحبت کردند که در آنها جیپیاس موقعیت اشتباه نشان داده یا سیگنال آن قطع شده است. در چنین شرایطی تشخیص اینکه مشکل ناشی از خرابی فنی است یا حمله سایبری بسیار دشوار است.
حتی زمانی که خدمه احتمال میدهند مشکلی وجود دارد، بسیاری از کشتیها رویه مشخصی برای پاسخ به حوادث سایبری ندارند. شرکتکنندگان در پژوهش بارها گفتهاند در چنین مواقعی مجبورند بداهه عمل کنند.
برخلاف خرابی تجهیزات که برای آنها چکلیستها و دستورالعملهای مشخص وجود دارد، حملات سایبری اغلب در منطقهای خاکستری قرار میگیرند که در آن مسئولیتها و شیوه واکنش مشخص نیست.
ناپدید شدن ناوبری سنتی
چالش دیگر از بین رفتن تدریجی روشهای سنتی ناوبری است.
برای قرنها دریانوردان از نقشههای کاغذی و ناوبری نجومی برای تعیین موقعیت استفاده میکردند. امروز بیشتر کشتیهای تجاری تقریبا به طور کامل به سامانههای الکترونیکی متکی هستند.
بسیاری از دریانوردان گفتهاند نقشههای کاغذی در کشتی وجود ندارد و ناوبری نجومی نیز به ندرت تمرین میشود. در صورت از کار افتادن جیپیاس یا سامانههای الکترونیکی، خدمه راه محدودی برای بررسی مستقل موقعیت خود دارند.
یکی از دریانوردان این خطر را به شکل صریح بیان کرد: «اگر نقشه نداشته باشی و جیپیاس هم فریب داده شده باشد، واقعا در دردسر بزرگی هستی.»
اتصال بیشتر، خطر بیشتر
در همین حال کشتیها بیش از گذشته به شبکه متصل میشوند. کشتیهای مدرن برای مدیریت عملیات و ارتباط با ساحل به اینترنت ماهوارهای مانند استارلینک و ابزارهای نظارت از راه دور متکی هستند.
این فناوریها کارایی را افزایش میدهند، اما آسیبپذیری سامانههای کشتی را نیز بیشتر میکنند. ارتباطی که به خدمه اجازه میدهد ایمیل ارسال کنند یا به اینترنت دسترسی داشته باشند، میتواند مسیر ورود تهدیدهای سایبری به سامانههای کشتی نیز باشد.
با افزایش موارد فریب جیپیاس در مناطق درگیر تنشهای ژئوپلیتیکی، چالشهایی که دریانوردان در تحقیقات ما مطرح کردند دیگر قابل نادیده گرفتن نیست.
اقیانوسها شاید وسیع و خالی به نظر برسند، اما سیگنالهای دیجیتالی که کشتیهای مدرن را هدایت میکنند از فضایی عبور میکنند که به شدت شلوغ و مورد مناقشه است.
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
وقتی این سیگنالها دستکاری شوند، پیامدهای آن تنها به سامانههای نظامی محدود نمیشود. این اختلال به کشتیهای تجاری که بخش عمده کالاهای جهان را جابهجا میکنند و به خدمهای که مسئول هدایت ایمن آنها هستند نیز میرسد.