گزارش اختصاصی رویترز نشان میدهد شبکه نیروهای نیابتی ایران در عراق که طی دهها سال و با صرف میلیاردها دلار سرمایهگذاری گسترده تهران شکل گرفته، در بحبوحه جنگ میان ایران با آمریکا و اسرائیل، برخلاف انتظار هنوز بهطور گسترده وارد میدان نشده است.
منابع مختلف شامل اعضای گروههای مسلح شیعی تا مقامهای عراقی و تحلیلگران منطقهای در مصاحبه با رویترز میگویند تضعیف تدریجی متحدان ایران در منطقه، قطع برخی مسیرهای تأمین تسلیحات و همچنین تغییر اولویتهای فرماندهان شبهنظامی به سمت سیاست و اقتصاد باعث شده این گروهها در شرایط کنونی نقش محدودی در درگیریها ایفا کنند.
آگهی
آگهی
یکی از فرماندهان گروههای شبهنظامی حامی ایران در عراق، که رویترز برای حفظ امنیت او از حروف اختصاری «اِی.جی.» استفاده کرده است، میگوید از حدود یک هفته پیش، که حملات آمریکا و اسرائیل به ایران آغاز شد، در انتظار دریافت دستور از تهران بوده است. با این حال، چنین دستوری تاکنون صادر نشده است و بسیاری از گروههایی که تهران طی سالها در عراق پرورش داده، هنوز وارد جنگ نشدهاند.
با وجود برخی ادعاها درباره حملات، بررسیها نشان میدهد این فعالیتها محدود بوده و اثرگذاری چندانی نداشته است. برخی گروههای عراقی از پرتاب پهپاد به سمت «پایگاههای دشمن در عراق و منطقه» خبر دادهاند و چند انفجار در اربیل، شهر شمالی میزبان پایگاه آمریکایی، رخ داده است، اما مقامهای کُرد میگویند بیشتر حملات موشکی و پهپادی مستقیما از ایران انجام شده است.
افزون بر این، بیش از ۱۰ حملهای هم که در فضای مجازی به نام «مقاومت اسلامی عراق» منتشر شده، خسارت قابل توجهی نداشته و در برخی موارد حتی شواهدی از وقوع آنها در دست نیست.
اِی.جی. در مصاحبه با رویترز گفت حتی اگر دستور مستقیم از تهران صادر شود، احتمالا تنها دو یا سه گروه از دهها گروه شبهنظامی شیعه عراق برای اجرای آن انتخاب خواهند شد. به گفته او، بسیاری از این گروهها دیگر برای ایران قابل اعتماد نیستند و برخی نیز ترجیح میدهند منافع خود را دنبال کنند.
این فرمانده عراقی اضافه کرد: «برخی گروهها شاید بهطور غیرمستقیم و از طریق سازمانهای پوششی حملاتی انجام دهند، اما بسیاری از آنها امروز بیش از هر چیز به دنبال منافع سیاسی و اقتصادی خود هستند.»
تحلیلگران و منابع متعدد در مصاحبه با رویترز تأکید کردند که شبکه نیروهای نیابتی ایران طی سالهای اخیر بر اثر ترور فرماندهان کلیدی، از دست رفتن پایگاههای امن آموزشی و انتقال سلاح، و همچنین ورود فرماندهان به عرصه سیاست و تجارت در عراق، تضعیف شده است.
گارت استنسفیلد، استاد سیاست خاورمیانه در دانشگاه اکستر و پژوهشگر ارشد اندیشکده شورای آتلانتیک، گفت: «رهبران شبهنظامی عراقی تمایلی ندارند هدف تحریم قرار گیرند و ترجیح میدهند از امکاناتی مانند درمان در غرب و تحصیل فرزندانشان بهرهمند شوند. این روند پس از جنگ ۱۲ روزه ایران و اسرائیل شتاب بیشتری یافته است.»
در سال گذشته، در جریان رویارویی با اسرائیل، سپاه پاسداران ایران دستور داد گروه اِی.جی. واکنش نشان دهد و آنها پهپادهایی به سمت اسرائیل شلیک کردند. با این حال، او گفت که انتقال تسلیحات در شرایط فعلی «بسیار پرخطر» است و امکان شناسایی توسط تجهیزات شناسایی دشمن وجود دارد.
ضربه عدم جایگزینی سلیمانی و نصرالله
تاریخچه گروههای مسلح موسوم به «نیابتیهای ایران» در عراق نشان میدهد نقشآفرینی آنها در عرصه نظامی و سیاسی با تحولات منطقهای گره خورده است. پس از حمله آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳ و سرنگونی صدام حسین، گروههای شبهنظامی شیعه با حمایت ایران وارد میدان شدند و بسیاری از آنها بعدها در ساختارهای دولتی و پارلمانی عراق نفوذ کردند.
تعداد این گروهها در جریان رویارویی با داعش در سال ۲۰۱۴ افزایش یافت و آنها در قالب نیروهای بسیج مردمی (حشد الشعبی)، سازمانی ۱۵۰ هزار نفری برای مقابله با داعش ایجاد کردند.
حمله به سفارت آمریکا در بغداد در سال ۲۰۱۹ نقطه عطفی بود که نهایتا به ترور قاسم سلیمانی، فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران، در سال ۲۰۲۰ انجامید. منابع شبهنظامی میگویند جانشین او، اسماعیل قاآنی، هرگز توان و اقتدار سلیمانی را در میان گروهها ایجاد نکرده است.
اِی.جی. با افتخار تصویری از دیدارش با قاآنی را روی تلفن همراهش دارد، اما میگوید «نمیتوان این دو را با یکدیگر مقایسه کرد؛ قاسم سلیمانی رهبری بود که فقط یک بار در نسل خود ظاهر شد و حتی در تاریخ نیز نمونهای بینظیر داشت.»
پس از کشته شدن قاسم سلیمانی، حزبالله لبنان بهعنوان قابل اعتمادترین نیابتی ایران، هماهنگی میان گروههای طرفدار تهران در منطقه را برعهده گرفت و گروههای عراقی هنوز در بیروت و تهران نیرو داشتند. با این حال، آغاز جنگ بین اسرائیل و حماس در اکتبر ۲۰۲۳ و ترور حسن نصرالله در سپتامبر ۲۰۲۴ ضربهای جدی به محور مقاومت وارد کرد.
یورونیوز فارسی را در ایکس دنبال کنید
اِی.جی. در مصاحبه با رویترز گفت: «نصرالله نیز غیرقابل جایگزین بود. رهبرانی مثل او فقط یکبار در تاریخ ظهور میکنند.» پس از این ترور، گروه او نیروهایش را به عراق و تهران محدود کرد و آموزشهای پهپادی که قبلاً در لبنان انجام میشد، اکنون در تهران صورت میگیرد.
سقوط بشار اسد در سوریه نیز ضربهای دیگر به محور مقاومت بود. سوریه مسیر اصلی انتقال نیرو و سلاح میان ایران و حزبالله لبنان بود و با از دست رفتن آن، گروههای نیابتی مجبور به عقبنشینی و تمرکز فعالیتهایشان در عراق شدند. اِی.جی. در مصاحبه با رویترز گفت: «دمشق برای هماهنگی محور مقاومت حیاتی بود و از دست رفتن آن نقطه عطف بزرگی برای ما بود.»
فراخوان برای پوشیدن لباس سیاه
در بغداد، هزاران نفر از حامیان حکومت جمهوری اسلامی در ایران، از جمله شبهنظامیان خارج از خدمت گروههای طرفدار ایران، به سوی دروازههای منطقه حفاظتشده سبز هجوم آوردند. معترضان شعار «مرگ بر آمریکا» سر میدادند و قصد داشتند به سفارت آمریکا حمله کنند. با این حال، آنها نتوانستند به پل منتهی به منطقه سبز برسند و توسط پلیس ضد شورش عراق عقب رانده شده و با گاز اشکآور پراکنده شدند.
هیچ یک از فرماندهان شناختهشده گروههای نیابتی ایران در میان جمعیت دیده نمیشدند. قیس الخزعلی، فرمانده تحت تحریم آمریکا که پرچمهای گروه او در میان معترضان به چشم میخورد، در شبکه اجتماعی ایکس بیانیهای محتاطانه صادر کرد، در آن آمریکا را محکوم کرد و از هواداران خواست خشم خود را با «پوشیدن لباس سیاه» نشان دهند. به گفته منابع، الخزعلی در گذشته تهدیدهایی علیه منافع آمریکا کرده و نیروهای تحت فرمان او در سال ۲۰۰۷ باعث کشته شدن سربازان آمریکایی در عراق شده بودند. این بار، او هیچ فراخوانی برای اقدام نظامی صادر نکرد. دفتر وی نیز به درخواست رویترز برای اظهار نظر پاسخی نداد.
یکی از معترضان در بغداد، نبود حمایت فرماندهان ارشد شبهنظامیان طرفدار ایران را مورد انتقاد قرار داد و در ویدئویی که آنلاین منتشر شد، گفت: «کجا هستید؟ اگر نیایید و کنار ما نایستید و سفارت آمریکا را آتش نزنید، شما ترسو هستید.»
این اعتراض یادآور حادثه مشابهی در سال ۲۰۱۹ بود که معترضان و شبهنظامیان حامی ایران در پاسخ به حملات هوایی آمریکا در عراق و سوریه که منجر به کشته شدن دهها نفر از نیروهای شبهنظامی آنها شد، به سفارت آمریکا حمله و بمبهای آتشزا پرتاب کردند.
در آن زمان، رهبران گروهها از جمله آقای الخزعلی در میان جمعیت حضور داشتند و این لحظه به اوج قدرت نیروهای نیابتی شیعه ایران در منطقه تبدیل شد.
تغییر اولویت نیابتیهای ایران در عراق
یک روز قبل از آغاز جنگ با ایران، رئیس سابق اطلاعات عراق به رویترز نشان داد که گروههای شبهنظامی طرفدار ایران در بغداد پروژههای ساختوساز عظیم و سودآوری را در اختیار دارند. او گفت: «این مردان توسط ایران ساخته شدند و شاید در نهایت به آن وفادار بمانند، اما دو خدای اصلی آنها اسلحه و پول است.»
در ماههای قبل، قیس الخزعلی، فرمانده تحت تحریم آمریکا در یک مصاحبه تلویزیونی اعلام کرد که شرکتهای آمریکایی میتوانند در بخش نفت عراق سرمایهگذاری کنند؛ این در حالی بود که سال قبل، تهدیدهای مستقیم علیه منافع آمریکا صادر کرده بود.
بر اساس مصاحبه با منابع شبهنظامی و مقامات عراقی، تنها گروههای کتائب حزبالله، نُجَباء و چند گروه محدود دیگر هنوز بیشترین وفاداری را به ایران حفظ کردهاند و گروه الخزعلی در این میان کمتر فعال است.
این فرماندهان، علاوه بر نفوذ نظامی، به فعالیت سیاسی و اقتصادی گسترده روی آوردهاند و اکثر آنها از آغاز جنگ با ایران، تهدید جدیدی علیه آمریکا صادر نکردهاند.
چه چیزی احتمال ورود نیابتیها به جنگ را بیشتر میکند؟
مقامهای امنیتی عراقی و منابع داخلی شبهنظامی میگویند که نیروهای نیابتی ایران هنوز ممکن است اگر جنگ طولانی شود یا حملهای از سوی آمریکا و اسرائیل رخ دهد که آنها آن را تهدیدی علیه شیعیان بدانند، به میدان وارد شوند.
همچنین، در صورتی که گروههای کرد مورد حمایت آمریکا به ایران حمله کنند، این نیروها میتوانند فعال شوند.
با این حال، حتی اگر این گروهها بخواهند وارد جنگ شوند، ابزار و امکانات نظامی آنها دیگر مانند گذشته نیست. مقامهای امنیتی عراقی در مصاحبه با رویترز گفتند که این گروهها در چند حمله محدودی که از آغاز جنگ انجام دادهاند، از تسلیحات منسوخ استفاده کردهاند.
اِی.جی. نیز تأکید کرد که تهران از زمان درگیری با اسرائیل در سال گذشته هیچ تسلیحات تازهای به گروه او ارسال نکرده است. رویترز نتوانست مشخص کند که آیا همین وضعیت برای سایر گروههای شبهنظامی طرفدار ایران در عراق نیز صادق است یا خیر.
با وجود این، برخی گروهها هنوز در برابر تهدیدات احتمالی حساس هستند. روحانیون و سیاستمداران شیعه در عراق میگویند اگر اماکن مقدس یا جمعیت شیعه تهدید شود، این گروهها ممکن است وارد جنگ شوند.
شیخ کریم السیدی، روحانی شرکتکننده در تظاهرات طرفدار ایران در بغداد، در مصاحبه با رویترز گفت: «شیعیان عراق با ایدئولوژی جمهوری اسلامی ایران همنظر هستند؛ دفاع از دین خود. امیدواریم صلح برقرار شود، اما اگر لازم باشد آماده مقابله هستیم.»
اعضای گروههای شبهنظامی عراقی در مصاحبه با رویترز تأکید کردند که تجربه جنگ کامل علیه داعش در عراق و سوریه را دارند و همچنان آماده مقابله با تهدیدات از سوی گروههای سنی تندرو و نفوذ جبههای خارجی هستند.
یکی از اعضای گروههای تحت فرمان قیس الخزعلی، تنها با ذکر نام کوچک «سیف»، گفت: «رهبران ما ممکن است مشغول سیاست باشند، اما ما همه چیز را برای جهاد میدانیم.»