آمریکا و روسیه از روز روز پنجشنبه برای نخستین بار در طی بیش از پنجاه سال گذشته، وارد مرحلهای شدند که هیچ توافق الزامآوری برای محدود کردن نیروهای هستهای استراتژیک خود ندارند. سوال اینجاست که آیا با پایان یافتن معاهده «استارت نو»، رقابت تسلیحاتی هستهای آغاز میشود؟
آخرین بازمانده از توافقات دوطرفه میان آمریکا و روسیه که محدودیتهایی بر تسلیحات هستهای استراتژیک آنها اعمال میکرد، روز پنجشنبه پنجم فوریه (۱۶ بهمن) منقضی میشود و از آن پس هیچ کنترلی بر زرادخانههای هستهای این دو کشور وجود نخواهد داشت.
پیمان کاهش تسلیحات هستهای دو جانبه میان آمریکا و روسیه معروف به «استارت نو» در سال ۲۰۱۰ میلادی توسط باراک اوباما، رئیس جمهوری آمریکا و دمیتری مدودف، همتای روسی او به امضا رسید.
بر اساس مفاد این معاهده، آمریکا و روسیه متعهد شدند که نیروهای هستهای استراتژیک خود را کاهش دهند و امکان بازرسیهای میدانی گسترده برای اطمینان از اجرای دقیق توافق را فراهم کنند.
این پیمان که رسما به نام «پیمان اقدام برای کاهش و محدودسازی سلاحهای تهاجمی راهبردی» شناخته میشود، هر طرف را به داشتن حداکثر ۱۵۵۰ کلاهک هستهای بر روی حداکثر ۷۰۰ موشک و بمبافکن،اعم از مستقر و آماده بهکار محدود میکرد. این توافق قرار بود در سال ۲۰۲۱ پایان یابد اما برای پنج سال دیگر تمدید شد.
بازرسیهای میدانی گسترده نیز پیشبینی شده بود، اما این بازرسیها در سال ۲۰۲۰ به دلیل همه گیری کرونا متوقف شده و هرگز از سر گرفته نشد.
ولادیمیر پوتین، رئیس جمهوری روسیه در ماه فوریه ۲۰۲۳، مشارکت مسکو در این پیمان را به حالت تعلیق درآورد و اعلام کرد با توجه به اینکه واشنگتن و متحدان آن در ائتلاف ناتو بهصراحت شکست روسیه در اوکراین را در دستور کار خود قرار دادهاند، در نتیجه کرملین نمیتواند اجازه دهد آمریکا از سایتهای هستهای روسیه بازرسی کند.
همزمان، کرملین تاکید کرد که این اقدام به معنای خروج کامل از این پیمان نیست و تعهد خود به سقفهای تعیینشده برای سلاحهای هستهای را حفظ میکند. تا اینکه آقای پوتین در ماه سپتامبر ۲۰۲۵ آمادگی خود برای پایبندی به محدودیتهای هستهای برای یک سال دیگر را اعلام کرد و از واشنگتن خواست تا همین مسیر را دنبال کند. او حتی هشدار داد که اجازه دادن به پایان یافتن پیمان استارتنو میتواند «بیثباتکننده» باشد و گسترش سلاحهای هستهای را تشدید کند.
یورونیوز فارسی را در ایکس دنبال کنید
آقای پوتین در این زمینه گفت: «برای جلوگیری از تحریک مسابقه تسلیحاتی بیشتر و تضمین سطح قابلقبولی از پیشبینیپذیری و خویشتنداری، ما معتقدیم تلاش برای حفظ وضع موجود در چارچوب پیمان استارتنو، آن هم در این دوره نسبتا پرتنش، موجه است.»
باراک اوباما، رئیس جمهوری پیشین آمریکا که او معاهده استارتنو را امضا کرده بود، هشدار داد که پایان اعتبار این توافق «دههها دیپلماسی را بینتیجه از بین میبرد و میتواند باعث آغاز یک رقابت تسلیحاتی تازه شود که امنیت جهانی را به خطر میاندازد.»
در همان زمان، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، به برنامه واشنگتن برای از سرگیری آزمایشهای انفجار زیرزمینی هستهای اشاره کرد و گفت: «ما هم آزمایش خواهیم کرد. کشورهای دیگر این کار را انجام میدهند؛ اگر آنها انجام دهند، ما هم انجام میدهیم.»
آمریکا نیز به شدت در حال نوسازی زرادخانه هستهای خود، از جمله موشکهای قارهپیمای نسل بعد «سنتینل» و بمبافکنهای استراتژیک دوربرد «بی-۲۱» با قابلیت حمل سلاحهای متعارف و هستهای است.
آقای ترامپ چند روز پس از بازگشت به کاخ سفید در ماه ژانویه ۲۰۲۵، برنامههای خود برای ایجاد یک سامانه دفاعی چندلایه را اعلام کرد؛ سامانهای که قرار است با تهدیدات هوایی «نسل بعدی» علیه آمریکا، از جمله موشکهای بالستیک و کروز مقابله کند.
او همچنین گفت که این برنامه دفاعی آینده «گنبد طلایی» نام دارد و برای نخستین بار تسلیحات آمریکا را وارد فضا خواهد کرد و تا پایان دوره ریاست جمهوریاش «بهطور کامل عملیاتی» خواهد بود.
چین، بازیکن تازه وارد
چین هیچگاه طرف هیچ یک از توافقهای کنترل تسلیحات هستهای نبوده است، اما طی یک دهه گذشته زرادخانه خود را بیش از دو برابر کرده است. طبق گزارش فدراسیون دانشمندان آمریکایی (FAS)، زرادخانه چین حدود ۶۰۰ کلاهک دارد که تعداد کمی از آنها مستقر و آماده استفاده هستند.
بر اساس گزارش مؤسسه بینالمللی پژوهش صلح استکهلم (سیپری)، زرادخانه آمریکا دارای ۵۱۷۷ و روسیه ۵۴۵۹ کلاهک است. با این حال، سرعت رشد زرادخانه چین از همه کشورها بیشتر است و از ۲۰۲۳ سالانه حدود ۱۰۰ کلاهک جدید اضافه میکند.
سازمان پژوهشی بینالمللی صلح استکهلم (SIPRI) هشدار داد که بسته به نحوه سازماندهی نیروهای خود، چین ممکن است تا آغاز دهه آینده به همان تعداد موشکهای بالستیک بینقارهای (ICBM) برسد که روسیه یا آمریکا در اختیار دارند تولید کند.
به اینستاگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
آقای ترامپ سال ۲۰۲۴ تاکید کرده بود که چین نیز باید در مذاکرات کنترل تسلیحات مشارکت داشته باشد و پرسید چرا آمریکا و روسیه باید سلاحهای هستهای تازه تولید کنند، وقتی که هم اکنون سلاحهایی در اختیار دارند که میتوانند جهان را چندین بار نابود کنند.
او در فوریه سال گذشته گفت: «اگر روزی برسد که به سلاحهای هستهای مانند همانهایی که ما در حال ساخت آنها هستیم و روسیه دارد و چین نیز تا حدی دارد اما در آینده خواهد داشت نیاز پیدا کنیم، آن روز روز بسیار غمانگیزی خواهد بود.»
مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا روز چهارشنبه درست چند ساعت پیش از پایان اعتبار معاهده استارتنو میان آمریکا و روسیه، بار دیگر تاکید کرد که هر توافق هستهای با روسیه باید حضور چین را نیز در بر داشته باشد.
پکن اعلام کرده است که حاضر به شرکت در هیچ توافق هستهای تازهای نیست. لین جیان، سخنگوی وزارت امور خارجه چین، گفت: «موضع چین در مورد مذاکرات سهجانبه با آمریکا و روسیه درباره کنترل تسلیحات هستهای کاملا روشن است.»
او افزود: «قدرت هستهای چین هرگز در سطح آمریکا نیست و درخواست مشارکت چین در مذاکرات خلع سلاح هستهای در این مرحله نه منصفانه و نه منطقی است.»
پکن در عوض پیشنهاد کرد که همه قدرتهای هستهای باید سیاست «عدم استفاده از سلاح هستهای در وهله اول» را بپذیرند؛ یعنی متعهد شوند هرگز جنگ هستهای را آغاز نکنند و سلاحهای هستهای تنها برای پاسخ به حمله هستهای مورد استفاده قرار گیرند. با این حال، هر دو کشور آمریکا و روسیه این پیشنهاد را رد کردهاند.
قدرتهای هستهای اروپایی
روسیه اعلام کرد که نیروهای هستهای اعضای ناتو، بریتانیا و فرانسه نیز باید موضوع مذاکره قرار گیرند. اما این پیشنهاد نیز بهویژه پس از تهاجم گسترده روسیه به اوکراین توسط این کشورها رد شد.
فرانسه با در اختیار داشتن ۲۹۰ سلاح هستهای، بزرگترین زرادخانه هستهای اروپا را دارد که تقریبا همه آنها آماده نبرد هستند.
فرانسه در ماه اکتبر ۲۰۲۵، نسخه به روز شده «موشک بالستیک استراتژیک زیردریایی پرتاب» (ام-۵۱) خود را رونمایی کرد؛ اقدامی که وزارت نیروهای مسلح فرانسه آن را «گام مهمی» در تقویت بازدارندگی هستهای دریایی کشور توصیف کرد.
بریتانیا، با داشتن کمتر از ۲۵۰ کلاهک هستهای، نیز اعلام کرده است که قصد دارد توانمندیهای هستهای دریایی خود را با ساخت چهار زیردریایی جدید با موتورهستهای افزایش دهد.
فرانسه و بریتانیا در ماه ژوئیه گذشته «اعلامیه نورثوود» را به امضا رساندهاند که همکاری هستهای دوجانبه را به سطحی بیسابقه ارتقا میدهد. این دو کشور متعهد شدند که نه تنها گفتوگوهای فنی و سیاستی خود را عمیقتر کنند، بلکه امکان هماهنگی نیروهای هستهای خود را نیز بررسی نمایند.
اگرچه فرانسه و بریتانیا هنچنان حق تصمیمگیری مستقل خود را حفظ میکند، اما این اعلامیه برای نخستین بار نشان میدهد که پاریس و لندن آمادهاند که مواضع راهبردی خود را به شیوهای تازه هماهنگ کنند تا در برابر تهدیدات بزرگ هستهای و غیرهستهای علیه اروپا واکنش نشان دهند.