برای یک نهاد بزرگ مانند سپاه که در بخشهای اقتصادی کلان ایران از ساختوساز و نفت گرفته تا صنایع نظامی و انرژی حضور دارد، قرار گرفتن در فهرست سازمانهای تروریستی اتحادیه اروپا چه پیامدهایی دارد؟
اتحادیه اروپا روز پنجشنبه ۲۹ ژانویه به اجماع لازم برای «تروریستی» خواندن سپاه پاسداران جمهوری اسلامی ایران دست یافت. این تصمیم با موافقت همه اعضای شرکت کننده در شورای اتحادیه اروپا، متشکل از وزرای خارجه ۲۷ کشور عضو گرفته شد.
اروپا پیش از این، گروهای شبهنظامی همچون القاعده، داعش و حماس را در این فهرست قرار داده بود. قرار گرفتن در چنین فهرستی، برای اتحادیه اروپا بار قانونی دارد و اجرای آن در قلمروی ۲۷ کشور نیز الزامی است.
موضوع افزودن سپاه پاسداران به فهرست «سازمانهای تروریستی» این اتحادیه، پس از سرکوب خونین اعتراضات مردمی ایران و افزایش فشارهای سیاسی درباره نقش سپاه در جنایات روی داده همچنین ایجاد ناآرامیهای منطقهای در دستور کار این اتحادیه قرار گرفت.
پیشتر، پارلمان اروپا با تصویب قطعنامهای «سرکوب و قتل عام» معترضان در ایران را محکوم کرده و خواستار اقدام عملی اتحادیه اروپا علیه مقامات و نهادهای مسئول در این سرکوب شده بود.
چه تفاوتی میان «تحریم» سپاه و قراردادن آن در «فهرست گروههای تروریستی» وجود دارد؟
پیش از رسیدن به اجماع روز پنجشنبه، سپاه پاسداران و شاخههای آن مانند نیروی قدس و برخی افراد و شرکتهای وابسته، تحت مجموعهای از تحریمهای اتحادیه اروپا قرار داشتند که دلیل آن نقض حقوق بشر، برنامههای موشکی و نظامی و حمایت این نهاد از گروههای شبهنظامی منطقهای بود.
این تحریمها شامل مسدود کردن داراییها و وضع محدودیتهای مالی برای برخی افراد و شرکتها بودند، اما سازمان سپاه پاسداران بهعنوان یک «نهاد ملی» تا کنون بهطور رسمی در فهرست تروریستی اتحادیه اروپا قرار نداشت.
تصمیم امروز، سطح تحریمها را از محدوده مجازاتهای حقوق بشری و مالی فراتر میبرد و وارد حوزه گستردهتر «قانون مبارزه با تروریسم» میکند.
به گفته کریستینا کاوش، معاون مدیر صندوق مارشال آلمان، تروریستی خواندن سپاه نشان میدهد که برای اتحادیه اروپا «مسیر گفتگو به جایی نرسیده و اکنون انزوا و مهار در اولویت قرار دارد».
او افزود که تعریف یک نهاد رسمی دولت ایران به عنوان یک سازمان تروریستی «یک قدم تا قطع روابط دیپلماتیک فاصله دارد»؛ اگرچه که او تاکید کرد که اتحادیه اروپا هنوز روابط دیپلماتیک را قطع نکردهاند و قطع نخواهند کرد.
برخی از پیامدهای قرارگرفتن در فهرست «تروریستی» اتحادیه اروپا برای سپاه پاسداران به شرح زیر است:
۱- توقف و توقیف داراییها و منابع مالی:
هر فرد یا نهادی که در فهرست تروریستی قرار میگیرد، مشمول تنبیهات زیر میشود:
- مسدود شدن فوری تمام داراییهای سپاه و نهادهای وابسته در اتحادیه
- ممنوعیت انتقال یا دریافت هر نوع دارایی یا منابع اقتصادی یا خدمات از داخل اتحادیه
- ممنوعیت هر نوع همکاری شرکتهای اروپایی با آنها در پروژههای مالی و غیرمالی
- نیروی قضایی اتحادیه اروپا حتی میتواند همکاریهای مالی پیشین را مورد بررسی قرار دهد
برای یک نهاد بزرگ مانند سپاه که در بخشهای اقتصادی کلان ایران (از ساختوساز و نفت گرفته تا صنایع نظامی و انرژی) حضور دارد، چنین تحریمهایی میتواند باعث «قطع کامل دسترسی به بازار مالی اروپا» شود.
۲- ممنوعیت ورود به اتحادیه اروپا
اعضای سپاه، فرماندهان و افراد مرتبط با آنها:
- ویزای ورود به تمام قلمرو اتحادیه اروپا را از دست خواهند داد
- در صورت ورود به خاک اروپا با دستگیری یا پیگرد قضایی مواجه شوند
- اسامی آنها در سیستمهای اطلاعات پلیس و کنترل مرزی اتحادیه ثبت شده و امکان دستگیری آنها فراهم میشود
۳- پیامدهای کیفری و قضایی
قرار گرفتن در فهرست تروریستی معنایش این است که دادگاههای ملی اروپا ممکن است پروندههایی کیفری علیه افراد و شرکتهای مرتبط با سپاه باز کنند. از این اسناد و شواهد برای پیگرد جرایم بینالمللی نظیر حمایت از تروریسم، پولشویی یا نقض حقوق بشر استفاده میشوند.
شرکتها و افراد خارجی که از سپاه پاسداران حمایت کنند نیز تحت پیگرد قانونی و جریمههای سنگین قرار میگیرند.
تروریستی خواندن سپاه پاسداران از سوی اتحادیه اروپا باعث خواهد شد که همه کشورهای عضو موظف شوند گزارشهای اجرای قوانین در این موضوع را به اتحادیه ارائه دهند و همکاری پلیسی-امنیتی خود در این موضوع فعال کنند.
اثرات تروریستی خواندن سپاه پاسداران بر زندگی ایرانیان
آیا اعلام «تروریستی» خواندن سپاه توسط اتحادیه اروپا، میتواند زندگی روزمره مردم ایران را تحت تاثیر قرار دهد؟
پاسخ واقعبینانه این است که دستکم در کوتاهمدت، تغییر ملموسی در زندگی روزمره مردم داخل ایران دیده نخواهد شد. زیرا اتحادیه اروپا مستقیما روی امور داخلی ایران اعمال حاکمیت نمیکند و این تصمیم عمدتا در سطح بینالمللی و سیاست خارجی تاثیرگذار خواهد بود.
روابط تجاری ایران با اروپا و بخشهای خصوصی نیز تا حدودی ادامه مییابد اما تحت فشار بیشتری قرار خواهد گرفت.
تاثیر غیرمستقیم این تصمیم بویژه در موضوع «تبادلات بانکی» میتواند قابلتوجه باشد؛ بسیاری از بانکها و شرکتها احتمالا اکنون از ارتباط با هر نهاد دولتی در ایران خودداری خواهند کرد.
«تروریستی» خواندن سپاه پیچیدگیهایی هم دارد؛ مردان ایرانی پس از رسیدن به سن ۱۸ سالگی ملزم به انجام خدمت سربازی هستند و بسیاری از آنها علیرغم خواست خود، مجبور به خدمت اجباری در سپاه پاسداران هستند.
یک ضربه سیاسی بزرگ به جمهوری اسلامی
تصمیم اتحادیه اروپا، یک ضربه سیاسی بزرگ به جمهوری اسلامی ایران و سپاه است، زیرا اتحادیه اروپا این نهاد را نه فقط بهخاطر «نقض حقوق بشر» بلکه بهطور رسمی برای اینکه یک «تهدید تروریستی» است، نشانه میرود و این کار میتواند روند انزوای ایران در عرصه بینالمللی را تشدید کند.
در واقع از منظر حقوقی، قراردادن یک نهاد نظامی رسمی یک کشور در فهرست «سازمانهای تروریستی» باعث ایجاد الزام قانونی برای هدف قرار دادن آن در هر نوع تعامل بین المللی است.
این تغییر نگاه میتواند باعث شود اعضای اتحادیه تدابیر سختگیرانهای را علیه سپاه پاسداران را به اجرا بگذارند؛ مانند تبادل اطلاعات امنیتی، توقیف دارایی حامیان به عنوان نیروهای تروریستی و فعالسازی پیگردهای قضایی مرتبط با تروریسم.
تا پیش از این، آمریکا، استرالیا، کانادا و چند کشور دیگر سپاه را «سازمان تروریستی» میدانستند. اکنون اتحادیه اروپا نیز به این جمع پیوسته است که هماهنگی تحریمها و فشارها علیه ایران در سطح جهانی را قویتر میکند.
هانا نویمان، رئیس هیئت پارلمان اروپا برای روابط با ایران نیز در واکنش به این تصمیم گفت: «این یک کار نمادین نیست؛ این امر پیامدهای قانونی بسیار مشخصی دارد... مسئولان تحقیق و مقامات اجرای قانون بالاخره یک مبنای قانونی روشن برای اقدام علیه شبکهها، عوامل و کسانی که از نظر اقتصادی سود میبرند، دارند.»
او افزود: «از این پس، همان قوانینی که در مورد داعش یا حماس اعمال میشود، در مورد سپاه پاسداران نیز اعمال خواهد شد؛ یعنی هر کسی که با آنها همکاری کند، در اتحادیه اروپا مرتکب جرم جنایی میشود.»
او تاکید کرد: «آنچه اکنون اهمیت دارد، اجرایی کردن این تصمیم توسط کشورهای عضو است. برای مردم ایران و برای ایرانیان خارج از کشور در اروپا، این تصمیم پیام روشنی میفرستد؛ اینکه دوران طولانی مصونیت از مجازات به پایان رسیده است. تهدید، ارعاب و سرکوب دیگر تحمل نخواهد شد. عاملان و حامیان سپاه باید انتظار پیگرد قانونی قاطع را داشته باشند.»
آیا «تروریستی» خواندن سپاه میتواند به «دخالت نظامی» اتحادیه اروپا علیه رژیم ایران منجر شود؟
احتمال مداخله نظامی مستقیم توسط اتحادیه اروپا بسیار پایین است؛ زیرا این اتحادیه یک فرماندهی نظامی واحد ندارد و تنها سازوکار نظامی فراگیر آن، ناتو است.
دیگر اینکه، رویکرد اتحادیه اروپا عمدتا یک نهاد غیرنظامی است و سیاست خارجی اروپا گرایش به تحریم، دیپلماسی، فشار اقتصادی و محدودیتهای قضایی دارد تا حملات نظامی. به این ترتیب گمان میرود که درنهایت، تنش با ایران منجر به فشارهای امنیتی شود و نه لزوما یک جنگ رسمی.
با این حال، اگر اتحادیه اروپا احساس کند که امنیت خود یا کشورهای عضو در خطر مستقیم قرار دارد (مثلا حملات به منافع اروپایی) آنگاه ممکن است در چارچوب ناتو یا در همکاری با آمریکا و متحدان منطقهای تحرکاتی داشته باشد؛ اما این اقدام نیز احتمالا مستقل از خود اتحادیه اروپا و بیشتر در چارچوب پیمان نظامی ناتو انجام خواهد شد.