اتصال مستقیم موبایل به اینترنت ماهواره‌ای؛ آیا آمریکا می‌تواند به خاموشی دیجیتال در ایران پایان دهد؟

رژیم ایران در جریان اعتراضات با قطع سراسری اینترنت دسترسی مردم به جهان خارج و امکان تبادل اطلاعات را به صورت گسترده مختل کرد. با این حال برخی که به گیرنده‌های اینترنت ماهواره‌ای «استارلینک» دسترسی داشتند، توانستند، هرچند به‌صورت محدود ویدیوها، تصاویر و گزارش‌هایی را از آن‌چه در ایران اتفاق می‌افتد، به رسانه‌های دنیای آزاد مخابره کنند.

با این حال، با توجه به غیرقانونی بودن «استارلینک» در ایران، دسترسی به این سرویس برای همه ممکن نیست. علاوه بر آن بنابر گزارش‌ها، رژیم ایران سعی کرده است با استفاده از سیستم‌های جنگ الکترونیک (جمرهای نظامی) دسترسی به این اینترنت ماهواره‌ای را مختل کند. همچنین گزارش‌هایی از گشتزنی و یورش ماموران امنیتی به مکان‌های محل استقرار گیرنده‌های «استارلینک» منتشر شده است.

با این حال، «استارلینک» اخیرا قابلیت جدیدی با عنوان «اتصال مستقیم به تلفن همراه» (Direct to Cell) یا به طور خلاصه (D2C) را معرفی کرده که هدف آن اتصال گوشی‌های معمول تلفن همراه به اینترنت ماهواره‌ای «استارلینک» بدون نیاز به تجهیزات اضافه از جمله گیرنده‌های معمول این شرکت است.

در این باره با محمد سمیع‌زاده نیکو، استادیار دانشکده مهندسی برق و الکترونیک دانشگاه صنعتی «نانیانگ» سنگاپور گفتگو کردیم. پژوهش‌های آقای سمیع‌زاده نیکو متمرکز بر توسعه ابزارهای جدید برای پرداختن به چالش‌های نوظهور فناوری اطلاعات است.

سرویس «اتصال مستقیم به تلفن همراه» استارلینک چیست؟

«اتصال مستقیم به تلفن همراه» یک سرویس جدید از «استارلینک» است که در آن ماهواره‌های مستقر در «مدار پایینی زمین» (LEO) مانند دکل‌های سلولی مستقر در فضا عمل می‌کنند و امکان اتصال سیار محدود را به طور مستقیم به گوشی‌های تلفن همراه سازگار و بدون نیاز به ایستگاه‌های زمینی واسط ارائه می‌دهند.

این سرویس اکنون در ایالات متحده و نیوزیلند وارد مرحله بهره‌برداری شده و عمدتا برای پوشش شکاف‌ها و مناطق کور شبکه‌های مخابراتی بی‌سیم (شبکه‌های سلولی) سنتی طراحی شده است.

اما پرسش کلیدی این است که آیا چنین سیستمی از نظر فنی می‌تواند به مقابله با قطع سراسری و طولانی اینترنت در مناطقی چون ایران کمک کند؟

از منظر فنی پاسخ با احتیاط، با قید محدودیت‌های مهم و بسته به انتخاب‌های اجرایی و نحوه پیاده‌سازی مثبت به‌نظر می‌رسد.

آیا با استفاده از گوشی‌های موجود می‌توان از این سرویس استفاده کرد؟

ماهواره‌های مستقر در مدار پایینی زمین ثابت نیستند و با سرعت‌های بسیار بالا به دور زمین می‌چرخند و سرعت آن‌ها در مقایسه با وسایل نقلیه زمینی یا هواپیماها بسیار بالاتر است. این امر برای اتصال سلولی مبتنی بر ماهواره چالش‌های فنی متعددی ایجاد می‌کند.

برای مثال، «در دید بودن» ماهواره ذاتا محدود به زمان است و حفظ ارتباط پیوسته نیازمند انتخاب مجدد سریع سلول‌ها و انتقال‌های مکرر است. علاوه بر این، سرعت بالای حرکت ماهواره به دلیل آن‌چه «اثر دوپلر» خوانده می‌شود، باعث تغییر قابل‌توجه فرکانس می‌شود که باید با به‌کارگیری روش‌های پیشرفته ردیابی فرکانس و همگام‌سازی جبران شود.

اما نکته مثبت این است که طراحی نسل‌های جدید گوشی‌های هوشمند طوری است که می‌توانند این شرایط شبکه را بهتر تحمل کنند. آیفون ۱۳ تنها به صورت محدود می‌تواند این الزامات را برآورده کند، اما مدل‌های جدیدتر با اطمینان بیشتری از پس آن بر می‌آیند. همچنین برخی از مدل‌های جدید سامسونگ نیز این امکان را دارند.

محدودیت‌های فنی این نوع اتصال به اینترنت چیست؟

گوشی‌های هوشمند از نظر توان انتقال فرکانس رادیویی و جهت‌گیری آنتن محدودیت دارند. تلفن‌های همراه بر خلاف گیرنده‌های ماهواره‌ای به آنتن‌های کم‌قدرت و همه‌جهته متکی هستند. در نتیجه لینک تلفن همراه به ماهواره معمولا برای کاهش تلفات مسیر در فرکانس‌های نسبتا پایین‌تر کار می‌کند.

همین موضوع به همراه پهنای باند محدود، در حال حاضر سرویس‌های «اتصال مستقیم به تلفن همراه» (D2C) را عمدتا به کاربردهای کم‌حجم چون پیام‌های متنی محدود می‌کند.

علاوه بر این، «اتصال مستقیم به تلفن همراه» متکی به لینک رادیویی مبتنی بر خط دید بین تلفن همراه و ماهواره است. در نتیجه استفاده از این سیستم به فضای باز یعنی جایی که آسمان دیده شود، نیاز دارد.

استفاده از سرویس «اتصال مستقیم به تلفن همراه» در ایران چقدر امکان‌پذیر است؟

این سرویس احتمالا در شرایطی که جمعیت زیادی در جایی متمرکز می‌شوند، با محدودیت مواجه خواهد بود. با این حال می‌تواند برای افرادی که هیچ راه دیگری برای اتصال ندارند، کانال ارتباطی پایه فراهم کند.

آیا برای استفاده از استارلینک به روش «اتصال مستقیم به تلفن همراه» به اپلیکیشن خاصی نیاز است؟

خیر. در این سرویس، ماهواره به صورت یک برج مخابراتی عمل می‌کند و از طریق تلفن‌های همراه نسل جدید قابل شناسایی و اتصال خواهد بود.

بنابر گزارش‌ها، استفاده از اینترنت «استارلینک» در ایران رایگان شده است، آیا امکان استفاده رایگان از این سرویس هم در کشور وجود دارد؟

در حال حاضر تنها اینترنت پرسرعت «استارلینک» که نیازمند گیرنده‌های مخصوص است در ایران رایگان شده است. این اینترنت با (D2C) متفاوت است و امکان اتصال به آن فقط در صورت در دسترس بودن سخت‌افزار قابل انجام است.

آیا نیروهای امنیتی امکان ردیابی این ارتباط را دارند؟

امکان ردیابی سرویس پرسرعت «استارلینک» وجود دارد، اگرچه آسان نیست. به این دلیل که این نوع اینترنت دارای دیش‌هایی است که توان ریزموج (مایکروویو) قابل‌توجهی را منتشر می‌کنند. مکان این منبع ریزموج با روش‌های راداری قابل شناسایی است، هرچند که این گیرنده‌ها (به دلیل بهینه بودن) پرتو بسیار باریکی را منتشر می‌کنند و این مکان‌یابی آسان نخواهد بود. بهتر است استفاده‌کنندگان از سرویس پرسرعت «استارلینک» فقط در زمان استفاده از اینترنت سیستم را روشن نگه دارند تا فرصت مکان‌یابی وجود نداشته باشد.

امکان مکان‌یابی سیستم «اتصال مستقیم به تلفن همراه» توسط نیروهای امنیتی به دلیل توان بسیار پایین‌تر این سیستم، ناچیز است. اما خود «استارلینک» به موقعیت جغرافیایی کاربران دسترسی خواهد داشت.

اما عملا چطور باید از این سرویس استفاده کرد؟

در صورت فعال شدن سرویس «اتصال مستقیم به تلفن همراه» (D2C) استفاده از آن بسیار آسان است. ماهواره به صورت یک برج مخابراتی سیار عمل می‌کند و ساختار مخابراتی شبیه به ساختارهای کنونی شبکه سلولی تلفن همراه است. در این حالت، استارلینک به صورت یک ارائه دهنده خدمات مانند همراه اول یا ایرانسل در تلفن‌های همراه نسل جدید قابل انتخاب است.

آیا امکان ایجاد اختلال در سرویس‌های «استارلینک» وجود دارد؟

گزارش‌های متعددی از اختلال در سرویس پرسرعت «استارلینک» در ایران منتشر شده است. به نظر می‌رسد با به‌روزرسانی نرم‌افزاری، این سرویس مقاوم‌تر شده باشد، چراکه منتشرکننده امواج تداخلی از پروتکل ارتباطی فرستنده-گیرنده «استارلینک» بی‌خبر هستند.

متاسفانه سرویس «اتصال مستقیم به تلفن همراه» (D2C) به دلیل توان پایین‌تر و آنتن با کارایی کمتر نسبت به سرویس پرسرعت آسیب‌پذیری بیشتری خواهد داشت. این آسیب‌پذیری در شهرهای بزرگ راحت‌تر است، چون یک فرستنده پارازیت پرقدرت (Jammer) توانایی ایجاد اختلال در فضای چندین کیلومتر را خواهد داشت. اما امکان اختلال در کل وسعت جغرافیایی ایران بعید به نظر می‌رسد. همچنین، ایجاد اختلال در سرویس جی‌پی‌اس (GPS) تاثیری روی سرویس «اتصال مستقیم به تلفن همراه» (D2C) نخواهد داشت.

موانع قانونی و اداری

با توجه به این که «استارلینک» یک شرکت آمریکایی است و ایران تحت تحریم‌های آمریکاست، به گزارش «ای‌بی‌سی نیوز»، شرکت‌های آمریکایی برای این که بتوانند خدمات «اتصال مستقیم به تلفن همراه» را در ایران ارائه کنند، باید از کمیسیون فدرال ارتباطات آمریکا (FCC) مجوز دریافت کنند. همچنین وزارت خزانه‌داری آمریکا نیز باید اطمینان حاصل کند که ارائه چنین خدماتی ناقض تحریم‌ها نیست.

به گزارش این شبکه آمریکایی، گروهی از کنشگران ایرانی در حال رایزنی با دولت دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا هستند تا به شرکت‌های آمریکایی اجازه ارائه این خدمات در ایران را صادر کند.

نریمان غریب، کنشگر و کارشناس حوزه سایبری گفت که مجوز ارائه این خدمات برای شرکت‌ها در محدوده‌های جغرافیایی مشخص و تحت پارامترهای نظارتی خاص صادر می‌شود. بنابراین مجوز کمیسیون فدرال ارتباطات آمریکا (FCC) برای شرکت‌های آمریکایی جهت ارسال سیگنال به داخل ایران ضروری است.

آقای غریب در گفتگو با «ای‌بی‌سی نیوز» گفت: «کمیسیون فدرال ارتباطات اختیار دارد که در صورت اقتضای شرایط، مجوزهای موقت ویژه یا مجوزهای اضطراری صادر کند.»

به گفته آقای غریب، وزارت خزانه‌داری آمریکا نیز باید اطمینان حاصل کند که صدور چنین مجوزی ناقض تحریم‌های موجود علیه ایران نباشد.

او افزود که هرگونه تاخیر در راه‌اندازی چنین خدمتی «کاملا بوروکراتیک» است و به «اراده سیاسی» دولت آمریکا بستگی دارد.