بر اساس یک مطالعه علمی جدید، احتمالاً مصرف‌کنندگان حشیش خیلی زودتر از آنچه پیش‌تر تصور می‌شد نشئه می‌شده‌اند.
باستان‌شناسانی که در حال کاوش یک آرامگاه سلطنتی باستانی در جنوب سیبری هستند می‌گویند شواهدی یافته‌اند که نشان می‌دهد احتمالاً نزدیک به ۲۸۰۰ سال پیش از شاهدانه برای اثرات روان‌گردان آن استفاده می‌شده است.
آگهی
آگهی
این کشف در محوطه باستانی توننوگ ۱ در دره اویوک انجام شد؛ منطقه‌ای که گاه از آن با عنوان «دره پادشاهان سیبری» یاد می‌شود. پژوهشگران در اینجا در کنار بقایای انسانی در یک تپه‌گور یادمانی، بیش از ۱۰۰۰ دانه شاهدانه پیدا کردند.
این یافته‌ها که به‌تازگی در نشریه «ساینس» منتشر شده‌اند، زمان احتمالی آغاز استفاده از شاهدانه با اثرات روان‌گردان را حدود ۳۰۰ سال به عقب می‌برند.
این تپه‌گور که قطر آن حدود ۱۴۰ متر است، به سکاها نسبت داده می‌شود؛ مردمان کوچ‌نشین باستانی که در سراسر آسیای میانه و بخش‌هایی از جنوب روسیه و اوکراین مهاجرت می‌کردند.
دکتر جینو کاسپاری، باستان‌شناس دانشگاه برن که سرپرستی این حفاری را بر عهده داشت، گفت که گروه او در ابتدا هنگام بررسی تدفین‌های مرکز آرامگاه، لکه‌های بسیار ریزِ سیاه‌رنگی را مشاهده کرد.
او گفت: «از سال ۲۰۱۷ مشغول حفاری این آرامگاه سلطنتی عظیم در جنوب سیبری هستیم. این تپه‌گور بسیار بزرگی است با قطر ۱۴۰ متر. اکنون در مرکز این آرامگاه تعدادی تدفین کشف کرده‌ایم و هنگام حفاری آن‌ها، این لکه‌های سیاهِ بسیار کوچک را آنجا پیدا کردیم. باید یک ترانشه حفاری را تصور کنید با مواد آلی فراوان، با رنگ‌های خاکستری و قهوه‌ای؛ تشخیص این لکه‌ها چندان آسان نیست، اما وقتی آن‌ها را دیدیم، جداشان کردیم و معلوم شد دانه هستند.»
پژوهشگران با توجه به نقش‌ونگارهای مشخصِ سطح، این دانه‌ها را متعلق به گیاه شاهدانه تشخیص دادند. آن‌ها همچنین موهای انسانِ حفظ‌شده‌ای یافتند که به گروه امکان داد بررسی کند آیا این گیاه مصرف شده است یا نه.
کاسپاری گفت: «وقتی چند ساعت بعد موهای حفظ‌شده انسان را کشف کردیم، دقیقاً می‌دانستیم باید چه کار کنیم. برای یک باستان‌شناس خیلی بندرت پیش می‌آید که بتواند روی فردی آزمایش مواد مخدر انجام دهد که تقریباً ۳۰۰۰ سال است مرده است.»
گزارش‌های باستانی از مصرف شاهدانه
این کشف شواهد باستان‌شناختیِ بالقوه‌ای فراهم می‌کند که از گزارش‌های تاریخی درباره مصرف شاهدانه در میان سکاها پشتیبانی می‌کند. هرودوت، تاریخ‌نگار یونانی که اغلب درباره روایت‌هایش تردید می‌شود، در قرن پنجم پیش از میلاد، سکاها را چنین توصیف می‌کند که در چادرها گرد هم می‌آمدند، دود شاهدانه را استنشاق می‌کردند و با خنده فریاد می‌کشیدند.
او در کتاب چهارم، بخش ۷۵ «تواریخ» شرح می‌دهد که چگونه آن‌ها دانه‌های کنف را روی سنگ‌های گداخته می‌ریختند: «سکاها دانه این کنف را برمی‌دارند و زیر حصیرها خزیده، آن را روی سنگ‌های سرخ و داغ می‌پاشند، جایی که دود می‌کند و چنان بخاری برمی‌آورد که هیچ حمام بخار یونانی به پای آن نمی‌رسد. سکاها از شادی در برابر این حمام بخار زوزه‌کشان فریاد می‌زنند. این کار برای آن‌ها جای حمام کردن را می‌گیرد، زیرا هرگز بدن خود را با آب نمی‌شویند.»
کاسپاری گفت این کشف با این روایت‌ها همخوانی دارد، هرچند پژوهشگران نمی‌توانند مشخص کنند شاهدانه‌ای که در آرامگاه یافته‌اند دود شده یا خورده شده است.
پژوهشگران همچنین بر این باورند که دانه‌ها عمدی در آرامگاه قرار داده شده‌اند و به‌طور اتفاقی به آنجا نیفتاده‌اند؛ موضوعی که نشان می‌دهد شاهدانه ممکن است در آیین‌های تدفین سکاها معنای ویژه‌ای داشته است.
کاسپاری گفت این کشف به احتمال وجود کارکردی آیینی اشاره دارد. او گفت: «چیزی که احتمالاً نمی‌توانیم فرض کنیم، نوعی مصرف تفننی است؛ مثل این‌که کسی بعد از کار یک سیگارِ حاوی شاهدانه بکشد. در یک زمینه تدفین، آشکارا جنبه‌ای آیینی پشت این ماجرا وجود دارد.»
او همچنین مطرح کرد که شاهدانه احتمالاً می‌توانسته برای آرام و نیمه‌بی‌هوش کردن انسان‌ها پیش از آیین‌های قربانی‌کردن انسان به کار رود.
او گفت: «شاید جنبه‌های شومی هم در کار باشد، چون ما قربانی‌کردن اسب‌های زیادی را داریم و احتمالاً قربانی‌کردن انسان‌ها را نیز. و اگر انسان‌هایی را که قرار است قربانی کنید، نه... دست‌کم تا حدی آرام و نیمه‌بی‌هوش باشند، این می‌تواند مفید باشد. این‌ها همه گمانه‌زنی و تفسیری بر پایه زمینه باستان‌شناختی است. ممکن است در اینجا چنین چیزی مطرح باشد، اما نمی‌توانیم آن را ثابت کنیم.»
کاستی‌های احتمالی این پژوهش
اما همه قانع نیستند که این کشف ثابت می‌کند از شاهدانه به‌عنوان یک ماده مخدر استفاده می‌شده است. برخی کارشناسان مستقل نسبت به این پژوهش ابراز تردید کرده‌اند.
فولکر آوِرتر، رئیس بخش سم‌شناسی قانونی در مرکز پزشکی دانشگاهی فرایبورگ در آلمان، در ایمیلی نوشت که تحلیل مو «از نظر علمی ضعیف است» و شواهد کافی برای مشخص کردن این‌که آیا شاهدانه استفاده شده بوده یا نه وجود ندارد.
آوِرتر گفت: «در بخش مرکزی این پژوهش، مقاله بسیار کمتر از آنچه ممکن بود انجام شود، عمل کرده است.» او افزود: «این مهم است، چون داده‌های مربوط به مو، ادعاهای اصلیِ چکیده را حمل می‌کند (مصرف شاهدانه و استفاده از آن برای ویژگی‌های روان‌گردان آن).»
بنابراین این یافته‌ها بینشِ تازه و احتمالی درباره تاریخ شاهدانه ارائه می‌کنند، اما این‌که سکاهای باستان از آن برای سرخوش شدن استفاده می‌کرده‌اند یا نه، همچنان پرسشی بی‌پاسخ است.