در حالی که موج‌های گرمای شدید به یکی از چالش‌های فزاینده شهرهای اروپایی تبدیل شده‌اند، شهر گیمارایس در شمال پرتغال راهی متفاوت برای مقابله با افزایش دما در پیش گرفته است.
گیمارایس که عنوان «پایتخت سبز اروپا در سال ۲۰۲۶» را از آن خود کرده، پس از لیسبون دومین شهر پرتغال است که به این جایگاه دست می‌یابد. این شهر در رقابت با هایلبرون آلمان و کلاگنفورت اتریش موفق به کسب این عنوان شد.
آگهی
آگهی
کمیسیون اروپا برای انتخاب پایتخت سبز، عملکرد شهرهای نامزد را در هفت حوزه بررسی می‌کند: کیفیت هوا، آلودگی صوتی، مدیریت آب، تنوع زیستی و فضاهای سبز، مدیریت پسماند و اقتصاد چرخشی، کاهش عوامل تغییر اقلیم و سازگاری با پیامدهای آن.
اما موفقیت گیمارایس نتیجه اقداماتی مقطعی نیست. پشت این دستاورد بیش از یک دهه سرمایه‌گذاری برای گسترش مسیرهای سبز، احیای آبراه‌ها و کاهش تولید زباله قرار دارد.
گیمارایس که به «خاستگاه ملت پرتغال» شهرت دارد، شهری تاریخی است که مرکز قدیمی آن از سال ۲۰۰۱ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است.
با این حال، همین بافت تاریخی که بخش بزرگی از آن از سنگ ساخته شده، در تابستان‌ها با دمایی روبه‌رو می‌شود که گاه به ۴۰ درجه سانتی‌گراد می‌رسد.
مقام‌های شهری اکنون می‌کوشند بدون آسیب رساندن به میراث تاریخی گیمارایس، شرایط زندگی را برای حدود ۱۶۶ هزار نفر از ساکنان این منطقه ۲۴۱ کیلومترمربعی بهبود بخشند.
چرا گسترش فضای سبز به مسئله‌ای مرتبط با سلامت عمومی تبدیل شده است؟
برنامه‌های گیمارایس برای سال پایتخت سبز اروپا زیر نظر واحد ویژه‌ای به نام «ماموریت گیمارایس ۲۶» هماهنگ می‌شود. این واحد در آزمایشگاه منظر شهر مستقر است؛ نهادی پژوهشی که در سال ۲۰۱۴ با همکاری شهرداری، دانشگاه مینهو و دانشگاه تراس-اوس-مونتس و آلتو دورو تاسیس شد.
کارلوس ریبیرو، مدیر این آزمایشگاه، معتقد است که طراحی دوباره شهرها دیگر صرفا موضوعی مربوط به زیبایی یا حفاظت از محیط زیست نیست، بلکه مستقیما با سلامت شهروندان ارتباط دارد.
او می‌گوید: «ما شاهد افزایش بیماری‌های مرتبط با موج‌های گرما هستیم. بنابراین باید شهرهایمان را تغییر دهیم و آن‌ها را به شکلی طراحی کنیم که کیفیت زندگی بهتری داشته باشند.»
به گفته ریبیرو، شهرهای مطلوب آینده باید از شبکه‌ای پیوسته از فضاهای سبز برخوردار باشند، اما موضوع مهم‌تر این است که مردم بتوانند واقعا از پارک‌ها و این فضاها استفاده کنند.
بر همین اساس، گیمارایس در حال اجرای راهبردی است که شبکه فضاهای سبز شهر را به‌صورت شعاعی گسترش می‌دهد. در این طرح، مسیرهایی از مرکز شهر به سمت مناطق اطراف امتداد می‌یابند و پارک‌ها، رودخانه‌ها، زمین‌های کشاورزی و جنگل‌ها را به یکدیگر متصل می‌کنند.
افزایش پوشش گیاهی، تقویت تنوع زیستی و کاهش پدیده «جزیره گرمایی شهری» از مهم‌ترین اهداف این برنامه است؛ پدیده‌ای که در آن مناطق متراکم و ساخته‌شده شهری، به‌ویژه به دلیل سطوح آسفالتی و ساختمانی، گرمای بیشتری نسبت به محیط پیرامون جذب و حفظ می‌کنند.
رودخانه‌ها چگونه به خنک شدن شهر کمک می‌کنند؟
آب نیز نقش مهمی در برنامه مقابله گیمارایس با گرما دارد.
رودخانه‌های آوه و ویزلا که از این منطقه می‌گذرند، علاوه بر فراهم کردن فضاهایی برای تفریح شهروندان، در تعدیل دمای محیط نیز نقش دارند.
در سال‌های اخیر، مسیرهای پیاده‌روی سازگار با محیط زیست در امتداد سواحل این رودخانه‌ها ایجاد شده است تا شهروندان بتوانند به فضاهای طبیعی دسترسی بیشتری داشته باشند.
به گفته کارلوس ریبیرو، افزایش دما و پیامدهای تغییرات اقلیمی باعث شده است که گیمارایس در سال‌های اخیر توسعه فضاهای سبز و پیوند دادن آن‌ها به یکدیگر را در اولویت قرار دهد.
او توضیح می‌دهد: «می‌دانیم که با تغییرات اقلیمی روبه‌رو هستیم و باید برای مقابله با آن اقدام کنیم. به همین دلیل در سال‌های اخیر تلاش کرده‌ایم شهر را آماده کنیم، فضاهای سبز را گسترش دهیم و با بهبود ارتباط میان آن‌ها دما را پایین بیاوریم.»
ریبیرو می‌افزاید: «ما توانسته‌ایم دما را دو درجه کاهش دهیم. بنابراین می‌دانیم که باید پارک‌ها و فضاهای سبز بیشتری ایجاد کنیم و این راهکارها را بهبود ببخشیم.»
کاهش ۲.۴۹ درجه‌ای دما؛ نتیجه‌ای که تصاویر ماهواره‌ای تایید می‌کنند
کاهش دما در گیمارایس تنها یک برآورد تجربی یا ادعای مقام‌های شهری نیست.
پژوهشگران آزمایشگاه منظر و دانشگاه مینهو با همکاری دانشگاه‌هایی در ایالت تگزاس آمریکا و کلمبیا، تصاویر ماهواره‌ای یک دوره ده‌ساله را بررسی کرده‌اند تا تاثیر اقدامات زیست‌محیطی شهر را اندازه‌گیری کنند.
نتایج این پژوهش که در سپتامبر ۲۰۲۵ منتشر شد، نشان می‌دهد در مناطقی که باغ‌های شهری و بام‌های سبز ایجاد شده‌اند، دمای سطح زمین تا ۲.۴۹ درجه سانتی‌گراد کاهش یافته است.
این یافته نشان می‌دهد که مداخله‌های شهری مبتنی بر طبیعت می‌توانند به کاهش گرمای محیط کمک کنند؛ به‌ویژه در شهرهایی که با تابستان‌های طولانی‌تر و موج‌های گرمای شدیدتر روبه‌رو هستند.
با این حال، پژوهشگران هشدار می‌دهند که حفظ دستاوردهای کنونی به سیاست‌های زیست‌محیطی قوی‌تر و اقدامات مستمر نیاز دارد.
تجربه گیمارایس نشان می‌دهد که مقابله با گرمای شدید در شهرها لزوما به طرح‌های عمرانی پرهزینه و پیچیده محدود نمی‌شود. گاهی احیای رودخانه‌ها، ایجاد باغ‌های شهری و اتصال پارک‌ها به یکدیگر می‌تواند بخشی از راه‌حل باشد؛ اقداماتی که هم به کاهش گرما کمک می‌کنند و هم کیفیت زندگی شهروندان را بهبود می‌بخشند.