الگوهای جدید مصرف مواد خطرهای سلامت را پیچیدهتر و غیرقابلپیشبینی کرده است. کارشناسان هشدار میدهند نظام سلامت از این روند عقب است و دسترسی به درمان و پیشگیری همچنان محدود مانده است.
مواد مخدر صنعتی به سرعت در حال دگرگون کردن بازارهای جهانی مواد هستند و خطرهای جدید و کمتر قابل پیشبینی برای سلامت ایجاد میکنند و در عین حال بر نظامهای درمانی از پیش تحت فشار بار بیشتری تحمیل میکنند.
آگهی
آگهی
تدروس ادهانوم قبریسوس، مدیر سازمان جهانی بهداشت، در سخنرانی خود در مجمع بینالمللی مقابله با تهدیدهای فراملی مواد مخدر در سمرقند هشدار داد که اختلالهای مصرف مواد به یک چالش بزرگ و رو به گسترش در حوزه سلامت عمومی تبدیل شده که افراد، خانوادهها و جوامع را در همه مناطق جهان تحت تاثیر قرار میدهد.
بر اساس برآورد دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل، در جهان حدود ۳۰۰ میلیون نفر در سال گذشته دستکم یک بار مواد مصرف کردهاند و بین ۴۰ تا ۶۴ میلیون نفر با اختلالهای مصرف مواد زندگی میکنند. هر سال حدود ۶۰۰ هزار مرگ به مصرف مواد نسبت داده میشود، از جمله به دلیل اوردوز و بیماریهای مرتبط با مصرف مواد مانند ایدز و هپاتیتهای ویروسی.
او با اشاره به پیشگیری، درمان و کاهش آسیب مبتنی بر شواهد علمی گفت: «این جانها قابل نجات هستند.» با این حال دسترسی به این خدمات همچنان محدود است و تنها بخش کوچکی از افراد مراقبتی را که نیاز دارند دریافت میکنند.
برچسبزدن اجتماعی، تبعیض و جرمانگاری از جمله موانعی است که همچنان گروههای آسیبپذیر را از خدمات سلامت دور میکند. زنان، جوانان و افرادی که همزمان با بیماریهای دیگر زندگی میکنند در معرض خطرهای بهویژه بالاتری قرار دارند.
مواد مخدر صنعتی چهره بازار را عوض میکنند
نظامهای سلامت در آسیای مرکزی نیز برای همگام شدن با تحولات سریع بازار مواد مخدر با مشکل روبهرو هستند.
به گفته سالومه فلورس، رئیس مرکز اطلاعات دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل برای پژوهش و تحلیل تهدیدهای فراملی مواد مخدر، این منطقه در سالهای اخیر دستخوش تغییری چشمگیر شده است.
کاهش تولید تریاک در افغانستان الگوهای عرضه را تغییر داده و همزمان مصرف مواد مخدر صنعتی رو به گسترش است. بر خلاف مواد سنتی، مواد صنعتی را میتوان با استفاده از پیشسازهای شیمیایی به صورت محلی تولید کرد و همین موضوع نظارت و کنترل آنها را دشوارتر میکند.
در عین حال روند دیگری نیز در حال شکلگیری است: مصرف نابجای داروهای تجویزی.
سالومه فلورس به یورونیوز گفت: «ما همچنین درباره استفاده از داروها برای مقاصد غیرپزشکی صحبت میکنیم. مردم به داروخانهها میروند و آرامبخشها، داروهای ضدافسردگی و قرصهای خوابآور میخرند و این داروها در دوزهای مشخص میتوانند آثار خاصی ایجاد کنند.»
این ترکیبِ مواد صنعتی و مصرف نابجای داروها، چالشی بسیار پیچیدهتر برای سلامت ایجاد کرده که هم به مقررات سختگیرانهتر و هم به پاسخهای درمانی گستردهتر نیاز دارد.
بازنگری در پاسخهای نظام سلامت
کارشناسان میگویند پاسخهای کنونی نظام سلامت دیگر کافی نیست.
بسیاری از سیاستهای ملی اساسا برای مقابله با هروئین، کوکایین و آمفتامینها طراحی شده بود، اما اوجگیری مصرف مواد مخدر صنعتی، مصرف همزمان چند ماده و کانالهای جدید توزیع، ماهیت مسئله را تغییر داده است.
اکنون لازم است نظامهای سلامت خدمات سلامت روان، درمان اعتیاد و مقابله با بیماریهای عفونی را بهویژه در سطح مراقبتهای اولیه با یکدیگر ادغام کنند. مشارکت جامعه نیز برای دسترسی به گروههای آسیبپذیر و بهبود نتایج درمانی حیاتی دانسته میشود.
کارشناسان تاکید میکنند که درمان باید داوطلبانه، مبتنی بر شواهد و منطبق با حقوق بشر باشد. رویکردهای صرفا تنبیهی بهتنهایی بعید است به کاهش وابستگی یا بهبود شاخصهای سلامت عمومی منجر شود.
چرخش ازبکستان به سمت درمان و بازتوانی
در ازبکستان، مقامها بیش از گذشته مصرف مواد را نه صرفا یک جرم، بلکه مسئلهای مرتبط با سلامت و مسائل اجتماعی تعریف میکنند.
به گفته اسیلبیک خدایاروف، وزیر بهداشت ازبکستان، این نشست بر ضرورت اتخاذ رویکردهای تازه تاکید کرد.
او گفت مباحث مطرحشده در نشست نشان داد که اعتیاد به مواد مخدر مسئلهای پیچیده و مرتبط با سلامت انسان و آینده نسلهای جوان است و برای مقابله با آن به پاسخهای هماهنگ و همهجانبه نیاز است.
او افزود: «با توجه به گسترش مواد مخدر صنعتی، لازم است نظامهای درمان و بازتوانی بیش از پیش تقویت و بهروز شود.»
خدایاروف همچنین بر اهمیت بهرهگیری از تجربه پزشکی بینالمللی و ارائه مراقبت یکپارچه شامل حمایتهای پزشکی، روانشناختی و اجتماعی برای افرادی که گرفتار وابستگی به مواد هستند تاکید کرد.
تقویت خدمات پیشگیری، تشخیص زودهنگام و مراقبت سرپایی نیز حیاتی تلقی میشود و مسئولیت بیشتری بر دوش نظام سلامت میگذارد.
در چارچوب این رویکرد، ازبکستان پیشنهاد کرده است انجمن آسیای مرکزیِ متخصصان درمان اعتیاد ایجاد شود تا تبادل دانش و بهبود روشهای بازتوانی در سراسر منطقه را تسهیل کند.
پیشگیری و مشارکت جوانان
پیشگیری یکی دیگر از ستونهای اصلی این رویکرد است، بهویژه در منطقهای که جمعیتی نسبتا جوان دارد.
به گفته ژاندوس اکتایف، رئیس بنیاد عمومی «اسبول قوری» در قزاقستان، جلب مشارکت مستقیم جوانان ضروری است.
او گفت: «آسیای مرکزی منطقهای با جمعیتی بسیار جوان است، بنابراین همه کشورهای ما باید بر جوانان تمرکز کنند و آنها را به عنوان مخاطب و کنشگر اصلی فعالیتهای پیشگیرانه درگیر کنند.»
برنامهها و دورههای آموزشی مبتنی بر شواهد برای افزایش آگاهی و کمک به جوانان در کسب مهارتهای لازم برای دوری از موقعیتهای پرخطر به کار گرفته میشود.
کارشناسان میگویند پیشگیری زودهنگام میتواند خطرهای بلندمدت برای سلامت را کاهش دهد و پیامدهای اجتماعی مصرف مواد را محدود کند.
حرکت به سوی رویکردی سلامتمحور
گفتوگوهای سمرقند نشاندهنده تغییری گستردهتر در نحوه درک چالشهای مربوط به مواد مخدر است.
به جای تمرکز صرف بر اجرای قانون، این درک رو به گسترش است که پاسخهای موثر باید به ابعاد ریشهای سلامت، اجتماعی و اقتصادی مصرف مواد نیز بپردازد.
این رویکرد شامل بهبود دسترسی به درمان، تقویت نظامهای سلامت و کاهش انگ اجتماعی است، در کنار سازگار شدن با خطرهای جدیدی که مواد صنعتی ایجاد میکنند.
کارشناسان میگویند با ادامه دگرگونی بازارهای مواد مخدر، کارایی پاسخها به این بستگی خواهد داشت که نظامهای سلامت تا چه حد میتوانند خود را سریع تطبیق دهند و کشورها تا چه اندازه بتوانند برای حفاظت از آسیبپذیرترین گروهها با یکدیگر همکاری کنند.