آیا امکان کنارگذاشتن کامل نفت روسیه وجود دارد؟ هدفی که گفتنش به دلیل پیچیدگیهای فنی و تجاری و مسایل مربوط به خودمختاری راهبردی، بسیار سخت تر از اجرای آن است.
شرکت های پالایش نفت هند از خرید نفت روسیه با تحویل در ماه آوریل خودداری میکنند و به گفته منابع فعال در بخش پالایش و تجارت نفت قصد دارند برای مدت طولانی تری از چنین معاملاتی دور بمانند، این منابع به خبرگزاری رویترز گفته اند.
به نظر تحلیلگران این تصمیم در جهت کمک به دهلی نو برای دستیابی به توافق تجاری با واشنگتن اتخاذ شده است. روز جمعه، ایالات متحده و هند به توافقی چارچوبی نزدیک شدند که امیدوارند تا ماه مارس آن را امضا کنند و قرار است به کاهش تعرفه ها و تعمیق همکاری اقتصادی منجر شود.
به گفته معامله گران و منابع در شرکت های پالایش نفت که با رویترز صحبت کرده اند، Indian Oil، Bharat Petroleum و Reliance Industries پیشنهادهای معامله گران برای بارگیری نفت روسیه در ماه های مارس و آوریل را نمیپذیرند. در عین حال این پالایشگاه ها قبلا محموله های نفت روسیه برای ماه مارس را برنامه ریزی کرده اند. بیشتر پالایشگاه های دیگر هند نیز خرید نفت روسیه را متوقف کرده اند.
هیچ یک از این سه شرکت و همچنین وزارتخانه مربوط در هند به درخواست خبرگزاری برای اظهارنظر پاسخ ندادند. تنها مشخص است که وزیر بازرگانی روز شنبه پرسش های مربوط به نفت روسیه را برای پاسخگویی به وزارت خارجه ارسال کرده و سخنگوی وزارت خارجه در پاسخ گفته است: «تنوع بخشی به منابع تامین انرژی ما بر اساس شرایط عینی بازار و پویایی در حال تغییر صحنه بین المللی، محور راهبرد ما برای تامین امنیت انرژی است».
ترامپ تعرفه های اضافی برای کالاهای هندی را لغو کرد
رییس جمهور آمریکا روز شنبه فرمانی را امضا کرد که تعرفه های اضافی ۲۵ درصدی بر کالاهای وارداتی از هند را لغو میکند. این تعرفه ها به دلیل خرید نفت روسیه توسط این کشور وضع شده بود. در متن فرمان تصریح شده است اگر وزارت بازرگانی آمریکا تشخیص دهد که هند صادرات مستقیم یا غیرمستقیم نفت از روسیه را از سر گرفته است، این تعرفه ها میتواند دوباره اعمال شود.
ترامپ در اوت ۲۰۲۵ به دلیل خرید نفت روسیه از سوی هند، تعرفه های اضافی علیه این کشور وضع کرده بود. او در اکتبر همان سال اعلام کرد که نارندرا مودی نخست وزیر هند به او قول داده خریدها را متوقف کند، اما این واردات ادامه یافت.
پس از آغاز تهاجم تمام عیار روسیه به اوکراین، هند به یکی از دو خریدار اصلی نفت روسیه تبدیل شد و از نظر حجم خرید تقریبا با چین برابری کرد؛ با این حال ناظران یادآور میشوند که ترامپ برای خرید نفت روسیه از سوی پکن، تعرفه های اضافی اعمال نکرد.
۷ فوریه نیز توافقنامه تجاری ای اجرایی شد که بر اساس آن دهلی نو متعهد میشود طی پنج سال کالاهای آمریکایی به ارزش مجموعا ۵۰۰ میلیارد دلار خریداری کند؛ از جمله نفت، گاز، زغال سنگ، فلزات گرانبها، هواپیما و محصولات پیشرفته فناوری.
در چارچوب همین توافق، تعرفه های پایه ای برای هند که مستقل از خرید نفت روسیه اعمال میشد، از ۲۵ درصد به ۱۸ درصد کاهش یافت. به این ترتیب، نرخ کلی جدید برای کالاهای هندی در بازار آمریکا به جای ۵۰ درصد، ۱۸ درصد خواهد بود.
استثنا از قاعده
یکی از خریداران ثابت نفت روسیه در هند، شرکت خصوصی پالایش نفت Nayara توصیف میشود که از حمایت روسیه برخوردار است و برای پالایشگاه خود با ظرفیت ۴۰۰ هزار بشکه در روز تنها از نفت روسیه استفاده میکند.
بر اساس گزارش چند منبع، ممکن است به این شرکت اجازه داده شود که به خرید نفت روسیه ادامه دهد، زیرا دیگر فروشندگان نفت خام پس از آن که اتحادیه اروپا در ماه ژوییه این پالایشگاه را تحریم کرد، از عرضه به آن خودداری کردند.
بر پایه اطلاعات موجود تا ۹ فوریه، نایارا نیز به دلیل توقف یک ماهه پالایشگاه برای تعمیرات، برنامه ای برای واردات نفت روسیه در آوریل ندارد، یک منبع آشنا با فعالیت شرکت گفته است. این شرکت از اظهار نظر در این باره خودداری کرده است.
به گفته منابع، پالایشگاه های هندی تنها در صورت توصیه دولت ممکن است برنامه های خود را تغییر دهند و دوباره سفارش خرید نفت روسیه بدهند.
ماه گذشته اعلام شد که هند تا ماه مارس آماده میشود واردات نفت روسیه را به سطحی زیر یک میلیون بشکه در روز کاهش دهد. بعید نیست که حجم واردات در نهایت به ۵۰۰ تا ۶۰۰ هزار بشکه در روز برسد؛ در حالی که میانگین واردات در سال گذشته ۱٫۷ میلیون بشکه در روز بود. واردات نفت روسیه به هند در میانه سال ۲۰۲۵ از ۲ میلیون بشکه در روز فراتر رفت. داده های تجاری و صنعتی نشان میدهد مصرف نفت روسیه در هند، که سومین واردکننده بزرگ «طلای سیاه» در جهان است، در دسامبر به پایین ترین سطح خود در دو سال اخیر رسید.
در ماه های اخیر پالایشگاه های هندی به تدریج به سمت تامین کنندگان خاورمیانه، آفریقا و آمریکای جنوبی چرخش کرده و خرید نفت از این مناطق را افزایش داده اند.
واکنش کرملین
کرملین سه شنبه گذشته اعلام کرد که از تصمیم احتمالی هند برای صرف نظر کردن از نفت روسیه اطلاعی دریافت نکرده است. سخنگوی رییس جمهور روسیه در نشست خبری ۳ فوریه گفت: «تا کنون در این باره هیچ گونه اظهارنظری از دهلی نشنیده ایم».
دمیتری پسکوف افزود: «البته ما با دقت بسیار به اظهارات رییس جمهور ترامپ توجه میکنیم، اما به توسعه شراکت راهبردی پیشرفته خود با هند، میان روسیه و هند، اهمیت کمتری نمیدهیم؛ این برای ما مهم ترین مسئله است و قصد داریم روابط دوجانبه خود با دهلی را به هر شکل ممکن گسترش دهیم».
در اوایل اوت ۲۰۲۵ ترامپ با امضای فرمانی تعرفه های اضافی بر کالاهای وارداتی از هند وضع کرد. او این تصمیم را با ادامه خرید نفت از روسیه توسط هند توضیح داد. رییس جمهور آمریکا در اکتبر همان سال اعلام کرد که نارندرا مودی نخست وزیر هند به او قول داده دیگر از روسیه نفت نخرد. در پی این اظهارات، شرکت های هندی خرید نفت روسیه را متوقف یا محدود کردند، اما بعدا دوباره آن را از سر گرفتند.
پیامدهای اقتصادی برای هند
رسانه های هند مینویسند که در شرایط کنونی، قطع کامل واردات نفت روسیه برای این کشور منطقی به نظر نمیرسد. روزنامه The Indian Express مینویسد که حتی کاهش قابل توجه حجم خرید از روسیه همراه با افزایش واردات از آمریکا و ونزوئلا (اشاره ای که به گفته نویسنده، ترامپ در سخنان خود به آن کرده است) نیز در عمل کاری است که گفتنش آسان تر از انجام دادن آن است.
به گفته مدیران شرکت ها و کارشناسان صنعت، در کنار چالش های فنی و تجاری، مسایلی مرتبط با خوداتکایی راهبردی هند در تجارت انرژی نیز مطرح است. تحلیلگران به جای توقف ناگهانی واردات، کاهش تدریجی آن را پیش بینی میکنند.
به گزارش نشریه Fortune India، در صورتی که هند مطابق خواسته دونالد ترامپ خرید نفت خام روسیه را متوقف کند، این کشور روزانه ۳٫۲ تا ۶٫۴ میلیون دلار زیان خواهد دید. در حال حاضر دهلی نو روزانه ۱٫۶ تا ۱٫۷ میلیون بشکه نفت روسیه وارد میکند که حدود ۳۰ درصد از کل واردات نفت خام این کشور را تشکیل میدهد.
آرشیو: مخازن شرکت دولتی غول نفتی روسیه «روسنفت» در میدان نفتی پریوبسکویه نزدیک نفتیوگانسک در سیبری غربی، ۵ آوریل ۲۰۰۶.آرشیو: مخازن شرکت دولتی غول نفتی روسیه «روسنفت» در میدان نفتی پریوبسکویه نزدیک نفتیوگانسک در سیبری غربی، ۵ آوریل ۲۰۰۶.
شرکت های Indian Oil، Bharat Petroleum Corporation (BPCL) و Hindustan Petroleum (HP) و نیز پالایشگاه های خصوصی از جمله Reliance Industries، نفت خام را از طریق واسطه های روسی خریداری میکنند، نه به طور مستقیم از تولیدکنندگانی مانند روسنفت یا لوک اویل. با توجه به این که نفت شاخص Urals معمولا با تخفیف نسبت به نفت برنت، معیار جهانی، معامله میشود، این تخفیف به عامل اصلی مزیت قیمتی برای هند تبدیل شده است. در ماه های اخیر، در سایه تحریم های غرب پس از آغاز جنگ در اوکراین، نفت روسیه برای هند صرفه جویی ۲ تا ۴ دلاری به ازای هر بشکه به همراه داشته است.
وزارت امور خارجه هند (MEA) روز پنجشنبه در پاسخ به پرسش های رسانه ها اعلام کرد: «حفاظت از منافع مصرف کنندگان هندی در شرایط بی ثباتی در بازار انرژی همچنان اولویت ثابت دولت است» بدون آن که مشخص کند آیا هند واردات نفت از روسیه را متوقف خواهد کرد یا نه.
ظرفیت کل پالایش هند حدود ۵٫۴ میلیون بشکه در روز است. تولید داخلی که عمدتا توسط شرکت های ONGC، Oil India، Reliance Industries و Cairn India انجام میشود تنها ۱۳ تا ۱۴ درصد تقاضا را پوشش میدهد و حدود ۸۶ درصد باقی مانده باید از طریق واردات تامین شود.
پیش از حمله روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲ سهم نفت روسیه در واردات هند کمتر از ۱ درصد بود، اما در سه سال گذشته این سهم به ۳۰ تا ۳۵ درصد رسیده است.
از نظر ارزشی، اکنون ۳۰٫۰۱ درصد از واردات نفت خام هند از روسیه تامین میشود و پس از آن امارات متحده عربی با ۱۵٫۲۱ درصد، عراق با ۱۳٫۶۲ درصد، عربستان سعودی با ۱۱٫۴۰ درصد و قطر با ۷٫۱۲ درصد قرار دارند. سهم ایالات متحده و دیگر تولیدکنندگان در غرب آسیا و آفریقا در مجموع ۲۲٫۶۳ درصد است.
تحلیلگران هشدار میدهند در صورتی که هند خرید نفت روسیه را متوقف کند و به تامین کنندگان سنتی خود مانند امارات، عربستان سعودی و عراق بازگردد، به دلیل جابه جایی مسیرهای عرضه و افزایش تقاضای منطقه ای (و نیز در سایه تداوم تحریم های نفت روسیه) ممکن است قیمت های جهانی نفت افزایش یابد. این امر میتواند هزینه واردات هند را بالا ببرد و بخش بزرگی از صرفه جویی حاصل از تخفیف های روسیه را خنثی کند.
به بیان دیگر، در حالی که درخواست واشنگتن برای اعمال تحریم ها یک دوگانگی ژئوپولیتیکی برای هند ایجاد کرده است، هزینه های اقتصادی برای این کشور سنگین است: سیاست ترامپ میتواند برای هند به معنای از دست رفتن چندین میلیون دلار در روز و دشوارتر شدن مدیریت اقتصادی متکی به واردات انرژی باشد.