با وجود افزایش شمار زنان دانشمند در سراسر قاره، زنان تنها ۱۳ درصد از مخترعان اروپایی را تشکیل میدهند.
وقتی صحبت از مخترعان زن میشود، احتمالا اولین نامی که به ذهن میرسد ماری کوری است.
آگهی
آگهی
برای متخصصان حوزه فناوری، شاید آدا لاولیس نام آشنایی باشد و در میان فعالان پزشکی نیز نام روزالیند فرانکلین چندان غریب نیست. با این حال، فهرست همچنان محدود است.
رابرتا رومانو گوتش، مدیر ارشد پایداری و سخنگوی اداره ثبت اختراع اروپا (EPO)، در گفتگو با «یورونیوز سلامت» گفت: «شکافهای جنسیتی هنوز در تمام نظام نوآوری جاری است؛ از روزی که وارد دانشگاه میشوید تا زمانی که سرپرست یک تیم میشوید یا استارتاپ خود را راه میاندازید».
گزارش تازه اداره ثبت اختراع اروپا نشان میدهد سهم زنان مخترع در اروپا در سال 2022 فقط 13.8 درصد بوده است. هرچند این رقم نسبت به حدود دو درصد در اواخر دهه 1970 و 13 درصد در سال 2019 افزایش پیوستهای را نشان میدهد، اما این پيشرفت عملا متوقف شده است.
او افزود: «این روند بسیار کند است و با توازن فاصله زیادی دارد».
به این فهرست میتوان نامهای دیگری هم افزود؛ زنانی اروپایی که در حوزه پزشکی و زیستفناوری کار میکنند و مسئول برخی از مهمترین دستاوردهای سالهای اخیر هستند.
روشل نیمایر یک کیت آزمایش قابلحمل مبتنی بر هوش مصنوعی طراحی کرده که میتواند عفونتهای باکتریایی را به سرعت تشخیص دهد.
لارا فانتفیر و تیم او آزمایشی مبتنی بر ژن برای سرطان پستان طراحی کردهاند که با ارزیابی بافت تومور، خطر عود سرطان را میسنجد. این آزمایش به ارائهدهندگان خدمات درمانی اجازه میدهد بیماران پرخطری را که واقعا به شیمیدرمانی نیاز دارند از بیماران کمخطری که میتوان آنها را از عوارض بالقوه آسیبزای درمانهای شیمیایی سمی دور نگه داشت، جدا کنند.
کاتالین کاریکو، برنده جایزه نوبل فیزیولوژی یا پزشکی در سال 2023، روشی برای اصلاح «پیامرسان ریبونوکلئیک اسید» یا همان mRNA برای استفاده ایمن در بدن انسان توسعه داد. این دستاورد راه را برای استفاده از آن در واکسنهای کووید-19 و دیگر واکسنها، و نیز درمانهای احتمالی سرطان و بیماریهای قلبی هموار کرد.
پژوهشهای زنان، بهویژه در حوزه سلامت، اغلب به سراغ مشکلات خاص زنان میرود؛ با هدف پر کردن شکافها در زمینههایی مثل آندومتریوز، سلامت قاعدگی و یائسگی که همچنان تا حد زیادی کممطالعه ماندهاند.
رومانو گوتش گفت: «غیبت زنان مخترع میتواند دامنه پيشرفت فناوری و فراگیری آن را محدود کند و این فقط یک مسئله برابری نیست، بلکه مسئله رقابتپذیری است».
گزارش اداره ثبت اختراع اروپا نشان میدهد که در علوم زیستی مانند داروسازی، زیستفناوری و شیمی مواد غذایی، سهم حضور زنان بیش از 30 درصد است؛ بالاترین میزان در میان همه حوزهها.
در این گزارش همچنین آمده است که سهم زنان معمولا در حوزههایی که بیشتر مبتنی بر علم هستند و ارتباط نزدیکتری با دانشگاههای دولتی و آزمایشگاهها دارند، بالاتر است.
«لوله نشتی»
زنان از عرصه علم غایب نیستند. تازهترین آمار (منبع به زبان انگلیسی) نشان میدهد که شمار زنانی که در اتحادیه اروپا به عنوان دانشمند و مهندس کار میکنند از 3.4 میلیون نفر در سال 2008 به 5.2 میلیون نفر در سال 2014 و 7.9 میلیون نفر در سال 2024 رسیده است.
در علوم پزشکی و بهداشتی، زنان 54 درصد همه پژوهشگران را تشکیل میدهند؛ بالاترین سهم در میان همه حوزههای تحقیق و توسعه.
اصطلاح «لوله نشتی» استعارهای رایج در بحثهای مربوط به برابری جنسیتی در علم و مهندسی است.
به گفته اداره ثبت اختراع اروپا، این اصطلاح به الگوی پایداری اشاره دارد که بر اساس آن، حضور زنان در مراحل اولیه تحصیل و آموزش بیشترین میزان را دارد اما در هر گذار شغلی بعدی به تدریج کاهش مییابد؛ به گونهای که زنان در نقشهای ارشد و جایگاههای رهبری همچنان کمتر حضور دارند.
به گفته این گزارش، ظرفیت ابتکاری پژوهشهای زنان با مردان قابل مقایسه است و این نشان میدهد که شکافهای جنسیتی در ثبت اختراع در میان فارغالتحصیلان دکترا در رشتههای علوم، فناوری، مهندسی و ریاضی (STEM) را نمیتوان با تفاوت در توانایی یا میزان تولید علمی توضیح داد.
زنان با چه موانعی روبهرو هستند؟
اداره ثبت اختراع اروپا چند مانع کلیدی را که زنان در طول مسیر دانشگاهی و پژوهشی خود با آنها مواجه میشوند و میتواند آنها را از کارآفرینی دور کند، شناسایی کرده است.
هرچند حضور زنان در فرآیند ثبت اختراع در قالب کار تیمی بیشتر میشود، اما آنها همچنان در میان سرپرستان تیمها کمتر دیده میشوند؛ شکافی که بر میزان دیدهشدن، دریافت اعتبار و پيشرفت شغلی اثر میگذارد.
رومانو گوتش به «اثر ماتیلدا» اشاره کرد؛ اصطلاحی برگرفته از نام ماتیلدا جوزلین گیج، فعال حق رای زنان، که به کمارزشانگاری، نادیده گرفتن یا کوچک شمردن نظاممند دستاوردهای علمی زنان اشاره دارد.
او با تکیه بر تجربه خود به عنوان راهنما توضیح داد که چگونه کار زنان میتواند کمتر از حد ارزیابی شود یا به نام دیگران ثبت شود.
به گفته او، برای نمونه در زمینه ثبت اختراع، نام زنان در مقالات علمی به عنوان نویسنده قید نمیشود، یا آنها به عنوان همنویسنده حضور دارند اما نامشان در خود ثبتاختراعها نمیآید.
او گفت: «این مشکل حتی امروز هم بارها تکرار میشود. زنان در تولید دانش نقش دارند، اما وقتی نوبت به معرفی آنها به عنوان مخترع میرسد، نامشان دیده نمیشود».
رومانو گوتش افزود که پر کردن این شکافها هم یک ضرورت راهبردی است و هم یک فرصت بزرگ؛ فرصتی که میتواند دسترسی به مخزن گستردهتری از استعدادها، تیمهای قویتر و نتایج بهتر در حوزههای پژوهش، ثبت اختراع و کارآفرینی را به همراه داشته باشد.
او گفت: «این مزایا سراسر زیستبوم نوآوری را در بر خواهد گرفت».